On Self-Improvement
“There is no heavier burden than an unfulfilled potential.”
– Charles Schulz
Aside from them being listed in the Forbes’ list of richest men in the world, what else do Warren Buffet, Bill Gates, Mark Zuckerberg, and Elon Musk have in common? They are all certified bookworms. They love reading.
Include in the list of those who surrounded themselves with books famous people like Barack Obama, J.K. Rowling, and Oprah Winfrey. Even Mahatma Gandhi was reportedly a voracious reader. The list of the bookworms who became wealthy and famous is long.
There are no doubts about two things. The first one – that the personalities aforementioned succeeded in their chosen careers and gained wealth and renown in the process. And the second one – that reading contributed to their success. I doubt that reading for them is just a hobby done to kill time but something they deliberately do for learning. They are what we call “lifelong learners.”
One common denominator among extremely successful people is this – they decided to be lifelong learners. They did not stop being engaged in the endless process of personal growth and development. They want to accumulate more knowledge and to either develop further their skills or learn some new ones. They have the humility to admit they don’t know everything. They acknowledge the need to continue growing as a person.
They (the few people who succeeded) knew that schools cannot teach everything that they ought to learn. This is so true. There are essential knowledge, skills, attitudes, and values which the academia do not teach. There is a gap between what the schools teach and what should a person learn and develop for them to be holistically functional and live life to the fullest. They considered it their duty to fill in those gaps. They knew that nobody else will do it for them.
Their main objective in getting involved in personal growth and development is to unlock their full potential knowing that it is only when people become the best version of themselves that they could have the best chance to succeed in whatever endeavors they initiate. Self-improvement is a quest that they undertook to make themselves better.
You should do the same. Self-improvement is something that you owe to yourself.
Philosophers have actually disputed the notion of self-improvement as a moral duty. Arguing if it is or not (a moral duty) is a case of analysis paralysis. For me it’s simple – self-improvement is a MUST. For me it’s plain common sense, it is my duty to improve myself in all aspects of my being a person in order to increase my chances of getting what I want and in becoming what I envision myself of becoming.
Let me, however, mention some assertions made by Immanuel Kant about the subject, not to refute them but to use them in support of the contention that self-improvement is important. He asserted that “man should find in himself a talent which could, by means of some cultivation, make him in many respects a useful man.”
In case you haven’t discovered yet, lying dormant within you is a particular skill (or a set of skills) waiting for you to uncover and develop. You have a natural talent (or talents) that you need to hone, or cultivate (as Kant suggested). Others don’t have natural talents but they chose one particular skill they are interested with and spent time (hundreds to thousands of hours) and practiced complete dedication and focus to develop it. There’s no magic pill you can buy anywhere to help you master a skill or talent. You need two things – grit and hard work.
Kant continued by saying that “man cannot possibly will that self-improvement becomes a universal law of nature but as a rational being, he necessarily wills that all his faculties should be developed.”
I consider the decision not to develop one’s faculties to the fullest as irrational. It’s just hard to fathom why people would not try to explore to what extent they could develop themselves as a person.
Kant also posited this – “Poverty is the result of lack of self-improvement?” What if this is true? What if people who are currently mired in financial and other forms of difficulties got to where they are now because they failed to improve themselves in areas that need improvement.
But whether you accept that self-improvement is a moral duty or not is a matter of choice. And I hope and pray that you make the right choice. No adults capable of making decisions for themselves can be forced to do anything they don’t want especially if doing so would require them to leave their comfort zones. It is hard to convince people to learn something new even if doing so would mean them reaping great benefits in the long run. It is even harder to persuade people to unlearn something they have gotten accustomed to doing even if clearly continuing a pattern of habit and holding to a set of beliefs and practices are harming them personally and ruining their chance of living a better and happier life.
Whether you like it not, self-improvement is necessary. Yes, it’s not easy but it is a journey you should take and not doing it is like living a meaningless life. Let me add another one from Immanuel Kant – “Self-improvement is an obligation that each person owes to himself/herself.” Imagine self-improvement as a road that leads to success and happiness. Would you not like to traverse it? How long it will take before you take your first step?
Self-improvement can be achieved by patiently putting a workable personal growth and development program. It is the only path to go towards unleashing your full potential for you to become the best you.. There are lots of self-help books and plenty of resources in the Internet that can help you get started.
Being at your best will make you more equipped to face challenges and rigors of having to exert your best efforts towards the attainment of your dreams and ambitions. It will give you a better chance to succeed in all your undertakings.
This is not saying that you will not encounter failure. There are times you might but failing would make you wiser and more careful so you will try better on your next attempts to succeed and will not stop until you get your desired results. The function of failure is to tell you what does not work, not to prevent you from trying again.
Is trying to unlock one’s full potential an attempt to be perfect?
It is not. It is simply an attempt to attain complete and holistic development. It is an organized effort to discover and cultivate one’s natural powers and abilities.
There’s one personal duty that we are free to perform or not – that is discovering how far we could develop ourselves – how productive we could become. It is an opportunity that some people chose to pass up. We indeed have the freedom to choose. It is just unfortunate that some people would choose not to make themselves better.
When you try to develop fully as an individual, you are not attempting to be perfect and blameless. No person could ever attain perfection in the areas that Psychology refers to as different dimensions of individuality, namely physical, intellectual, emotional, moral, and social.
Trying to be holistically developed is not about becoming perfect. For me, any attempt to be perfect would end in a disappointment for nobody would ever be perfect. Hara Estroff Marano, as quoted by Jim Kwik in his book “Limitless,” said, “perfectionism reduces creativity and innovation. It is an endless report card; it keeps people completely self-absorbed, engaged in perpetual self-evaluation – reaping relentless frustration and doomed to anxiety and depression.”
Attempting to be holistically developed is trying to attain your best form in the different dimensions of individuality until you reach the full extent of your capabilities. And while some people would not bother to discover what talents and skills they have, some are trying to go beyond the limits of whatever they discovered they are capable of doing.
We often hear people say that despite them working hard they could not reach their goals, have what they want, and be where they want to be. They don’t understand why for them success is so elusive.
When people do not achieve their goals it is possible that they have either not done everything right or have not exerted enough effort.
People may reason out after not getting the results they want that it was the best they could do. And that’s another problem – them setting their limitations or allowing other to set the limitations for them. There are no odds so insurmountable for those who do not know how to give up.
One of the reasons why people don’t get what they want – – they did not do their best or they thought their best is already their best not knowing what they thought is already their best is only the tip of the iceberg which we call their full potential – their maximal capability.
People fail to get what they want and become what they envision themselves to be because not they are not good but rather they don’t know how good they are. They have not discovered yet their maximum potential.
We would know our ceiling only after we unleash the best version of that person within us. This is the reason why we should not pass up the opportunities for self-improvement. And if those opportunities don’t come, we have to create them.
Those who succeeded in climbing mountains of success have left trails. They put markers and painted trees with blazes along the way. They paved the way for those who intend to do what they have done.
There are many trails you could follow if you really want to reach the pinnacle of success in the same manner that there are also a lot of justifications you could give if you don’t want to. Which one would you like to do – follow the trails or give a justification for not trying?
It’s all up to you.
You might ask – “What if there are no trails?” What if no one yet has tried climbing the mountain you wish to scale thus the way is not paved yet? What should I do?
Remember what Hannibal said when the only way to defeat the Romans was to make his soldiers, horses, and elephants climb the Alps – “I will either find a way or make one.”
In his book “The Direct Line,” Earl Nightingale explained why only a fraction of people really succeeded in life. He cited among others the Spanish philosopher Jose Ortega y Gasset who bemoaned people’s laziness to study. The said philosopher compared studying to paying taxes – something people don’t like to do and something practically no one does when he doesn’t have to. He added that the great majority of people will go to school just as long as they have to during that time they will learn only what is absolutely necessary which isn’t very much and they will stop on any subject that moment they’re allowed to.
Nightingale mentioned about people complaining because they’re not successful. He was aghast because those people would most of the time sit dull ahead and slack-jawed in front of their TV sets instead of going to libraries to read.
Are you one of those who stopped learning after schooling? Are you one of those who consider that self-improvement is just a waste of your precious time? If yes, then you might want to consider St. Paul recommendation, “Do not be conformed to this world, but be transformed by the renewal of your mind, that by testing you may discern what is the will of God, what is good and acceptable and perfect.”
The Road to Self-Improvement
The White Lie
Believe me!
It’s true,
What they say about white.
That it stands for goodness…
It symbolizes innocence.
Believe me !
It’s true,
What somebody said, and I quote –
“White is
inclusive,
impartial color,
favoring no single hue and refusing to take sides.”
Don’t believe the lie
That white is a color
that could kneel on your neck
and spray your back with seven bullets.
Why?
Because white is pure… untainted.
It’s true.
Believe me!
Bolero
Gabi noon nang umuwi si mang Teban
Itong si Bebang sa pinto nakaabang
At nang asawa’y pumasok sa pintuan
Pinadapo’y hampas sa kanyang bumbunan.
Sa nakita’y natawa anak na si Juan
Amang napaluhod siya’y sinimangutan
At nang makatayo lumapit kay Bebang
At siya’y tinanong, “Bakit ngayon ka lang?”
“Darling… sorry ako kasi’y nagovertaym.”
“Hoy… hoy kalbo luma na ang tugtuging ‘yan
Kung ‘di OT… traffic ang idadahilan
Gasgas na ang mga palusot mong ‘yan.”
Alam mo ba Bebang na A-B-C-D ka,
Sa totoo lang eh E-F-G-H ka pa.
Ika’y I-J-K, maniwala ka sana.”
Si Bebang ay natahimik… takang-taka.
A – as in AWESOME… B… Bebang you’re a BEAUTY,
Bilang asawa ika’y napakabuti,
C – you’re CHARMING, taglay mong ganda ay matindi,
D – so DAZZLING, wala na akong masabi.
“Matandang kalbo ako’y tigilan mo na,
Ika’y diyan magaling… sa pambobola.”
Ngunit halatang si Bebang… kinilig na,
Habang si Juan sa gilid… tawa nang tawa.
“E – EXCITING, oh kay sarap mong kasama,
F – FAITHFUL, sa akin Bebang ay tapat ka,
G – I’m GLAD ika’y aking napangasawa,
H – You’re so HOT Bebang, sa kuwarto’y tara na.”
Hetong si Juan, sa nangyari’y takang-taka
Animo’y na-hypnotize ang kanyang ina
Ina’y sinundan ang nagbubunying ama
Silid nila’y magdamag na nakasara.
Kinabukasan nang sila’y nagsigising
Naisipan ni Juan na ama’y tanungin –
“I-J-K… ano po ang ibig sabihin?”
Bulong ni Teban … “I’M JUST KIDDING.”
Tuwing Bubuhos Ang Ulan (7)
(Last of 7 Parts – A Novelette in Filipino)
Hindi nanaman ako nakatulog halos dahil sa iyo. Kahit ganoon ang naging desisyon ko, kahit hindi kita sinipot upang magkasama sana tayong umalis ng Sagada eh aaminin kong may nararamdaman pa rin ako sa iyo. Hindi basta-basta na lang na biglang maglalaho ang pagtangi ko sa iyo. Sa maniwala ka o hindi, kung hindi lang buntis si Elena, eh magkasama tayong umalis ng bayang iyon.
Bumangon na ako nagtungo sa kusina. Iniwan ko sa kuwarto si Elena na natutulog pa. Nang makapagtimpla ako ng kape eh nagpunta ako sa terrace. Nandoon pala kayo ni Daniel. Nakita kong nakahilig ka sa kanyang balikat at siya nama’y nakahawak sa iyong baywang. May naramdaman ako, alam ko ang tawag doon – selos. Nang akmang babalik ako sa loob ng bahay eh napansin ako ng asawa mo.
“Oh bayaw, gising ka na pala.” Wika ni Daniel.
“Oo nga. Inagahan ko at ihahanda ko pa iyong mga gamit ko. Lalabas kasi ulit ako mamaya, pupunta ako sa Marlboro Hills.”
“Maganda nga doon bayaw, magsasawa ka sa pagkuha ng mga pictures doon. Pasensiya na nga pala sa abala namin sa inyo kagabi.”
“Wala iyon kuya.”
“Teka… ako nga pala eh mauuna na. Lilinisin ko kasi iyong taniman namin ng gulay.”
“Ah ganoon ba. O sige, ingat kayo kuya.”
“Ako lang ang muna ang aalis, dito daw muna si Camille. Susunduin ko na lang siya mamayang hapon.”
Bago umalis si Daniel ay hinalikan mo siya sa labi. Habang hinahalikan mo siya ay bakit ba naisipan mong tumingin sa akin? Yumuko na lamang ako. Bakit nga ba ako nakakaramdan ng selos?
Binuksan ko ang gate para sa asawa mo. Nang makaalis siya’y bumalik ako sa terrace.
Nang malapit na ako sa kinauupuan mo’y tumayo ka at bigla mo akong sinampal… dalawang beses… sa magkabilang pisngi.
“Bakit?”
Ang tanong ko sa iyo sabay tingin sa loob na bahay upang tiyaking walang ibang taong nakakita ng ginawa mo.
“Bakit? Bakkkittt? Hindi mo alam kung bakit? Kulang pa iyan sa panggagagong ginawa mo sa akin.”
Ang sumunod mong sampal ay nasangga ko na.
“Tama na Camille… tama na. Patawarin mo sana ako.”
“Putang-ina mo Jeff. Bakit mo ako ginanito? Sa halip na iahon mo ako mula sa kumunoy na kinahulugan ko eh lalo mo lang pala kong ilulubog.
Nagsimula kang umiyak. Dahan-dahan kitang iniupo.
“Camille… magpapaliwanag ako.”
“Hindi ko kaylangan ang paliwanag mo. Ikaw ang kaylangan ko. Puwede pa tayong umalis. Mamaya… o kahit bukas… kung kaylan mo gusto.”
“Sorry Camille… hindi natin puwedeng gawin iyan.”
Bakit hindi? Bakit?”
Umiling-iling na ako habang ako’y nakatingin sa iyo.
Tinadyakan mo ako sa paa.
“Umalis ka sa harapan ko.”
Lumakad ako papunta sa kabilang dulo ng terrace. Patuloy ka sa paghikbi mo. Naiintindihan ko kung bakit galit na galit ka sa akin. Gusto ko sanang magpaliwanag pero tingin ko hindi ka na makikinig sa akin.
Ilang saglit lang eh lumabas na rin ng kuwarto si Elena. Nakita niya tayong nasa terrace.
“Good morning ate Camille”
Nginitian mo lamang siya bilang tugon.
“Bakit mukhang umiiyak ka ate?”
“Wala, naalaala ko lang ang mga nangyari kahapon.”
“Ah, akala ko kasi inaapi ka ni Jeff kaya ka umiiyak.”
Tumawa si Elena pagkasabi niyon. Alam kong nagbibiro lang ang kasintahan ko. Tumingin ka sa akin bago mo nginitian si Elena bilang tugon sa kanyang sinabi.
Pagkatapos niyon ay tumabi sa akin Elena at hinalikan ako sa pisngi. Yumuko ka rin, katulad ko nang hinalikan mo si Daniel. Parang ayaw mong makita na hinahalikan ako ni Elena. Selos din siguro iyon.
“Parang namumula ang pisngi mo dad. Ano ba nangyari diyan.”
“Wala… nakamot ko lang kanina kaya namula.” Wika ko at para mawala doon ang atensyon mo ay nagtanong ako – “Ang inay, tulog pa ba?”
“Oo, hayaan lang natin siya, kaylangan niyang magpahinga para gumaling agad.”
Nakihigop si Elena sa kape ko.
“Ay… siyanga pala ate Camille… may good news ako sa iyo.”
“Ha!? Ano naman iyon?
“Dad ikaw na kaya ang magsabi kay ate Camille.”
“Oh. Bakit ako?
“Sige na dad… pleeeassseee!”
Atubili ma’y pinagbigyan ko ang kahilingan ni Elena.
“Camille… bu… buntis si Elena. 6 weeks na”
“Oww… talaga?”
“Yes ate Camille.”
“Wow… aba eh congratulations sa inyong dalawa. Magiging nanay at tatay na pala kayo niyan.”
Pinilit mong ngumiti habang sinasabi mo iyon pero kita ko sa mata mo na parang nanlumo ka nang marinig mo iyon. Hindi mo siguro napansin na ang isang braso mong nakapuwesto sa patungan ng kamay sa inuupuan mo’y biglang nalaglag. Hindi ko alam kung ang bagay na iyon ay napansin ni Elena.
“Thank you ate. Siyempre kukunin ka naming ninang… ‘di ba dad.?”
Tumango ako.
“Ah… sure… sure. Bakit naman hindi.”
Pagkasabi mo niyon ay parang gusto mong humagulgol lalo na nang parang batang itinaas ni Elena ang tshirt at inilagay ang kamay ko sa ibabaw ng kanyang tiyan.
“Sandali lang ha, papasok muna ako at hihiga ako ulit. Masakit ang ulo ko.”
“Ow… hangover iyan ate. Sige ate pahinga ka. Ako naman eh magluluto na ng agahan natin.”
Sabay kayo ni Elena na pumasok ng bahay. Siya’y nagputna ng kusina at ikaw naman ay sumalampak sa sofa sa salas. Nakatagilid ka patalikod sa kinalalagyan ko sa terrace kay hindi ko malaman kung natutulog ka ba talaga o umiiyak.
**********
Mula noon eh minsan isang linggo kayo pumuntan ni Daniel sa bahay. Kadalasang araw ng Linggo. Halatang umiiwas ka sa akin tuwing nandoon kayo sa bahay. Ni minsan hindi tayo nag-usap na tayong dalawa lang. Mabuti na rin iyon dahil ayaw kong madagdagan pa ang pagdududa ni Elena tungkol sa atin, kung nagdududa man siya.
Nasasaktan ako sa nangyayari. Hindi mo lang alam kung ano ang tunay kong nararamdaman sa iyo, damdaming pilit kong iwinawaksi alang-alang sa magiging anak namin ni Elena. Sa tingin ko ay naunawaan mo na kung ano ang dahilan kung bakit hindi kita pinuntahan sa kubo noon.
Ang magandang bagay na naging resulta ng hindi ko pagsipot sa usapan natin noon, bukod na sa walang pamilyang nasira, ay ang mga pagbabagong nakita ko sa asawa mo. Ang biyenan mo na magiging biyenan ko na rin mismo ang nagsasabi na ibang-iba na si Daniel. Kung totoo ang sinasabi niya eh hindi na siya tumikim ng alak mula noong araw na sana’y iiwan natin sila ni Elena. At siguro kung drugs iyong nakita ko noon sa clutch bag niya, marahil ay tinigilan na rin niya iyon.
Maganda ang naging panahon ng sumunod pang isang buwan at ilang araw. Hindi bumuhos ang malakas na ulan, manaka-nakang ambon lang at hindi pa nagtatagal. Kaya napasyalan namin ni Elena ang mga lugar na gusto kong puntahan para sa mga kaylangan kong pictures at videos. Pag-aalaga kay Elena at ang aking travel vlog ang pinagkaabalahan ko ng mga araw na iyon.
Iyong linggong susunod ang pinili naming schedule para sa pagpapakasal sa huwes dahil ang susunod na linggo doon ay uuwi na kami pabalik sa Pasig. Three months na noong buntis si Elena. Ang tatay at nanay ko at isang kapatid na lang ang dadalo dahil simpleng kasalan lang naman ang gagawin. Pagkapanganak na lang ang engrandeng kasal na ipinangako ko kay Elena.
**********
Araw ulit ng Linggo noon, dumalaw kayong muli ni Daniel sa bahay. Noon lamang muling kumilimlim ang kalangitan at umiihip ang malamig na hangin. Ayon sa balita, ay mayroong malakas na bagyong paparating.
Habang abala sa paghahanda sina Elena at ang kanyang nanay sa pag-aayos ng tanghalian at si Daniel naman sa nagpa-practice shooting sa likod bahay, ay nilapitan mo ako sa terrace. Hindi ko inaasahan iyon. Bago ka nagsalita eh luminga-linga ka pa upang tiyaking walang ibang nakikinig.
“Jeff… two weeks na akong delayed. Napakadalas kong mahilo at magsuka nitong mga nakaraan araw.”
Para akong binuhusan ng malamig na tubig sa narinig ko.
“Bakit mo sinsabi sa akin iyan Camille?”
“Tarantado ka. Ikaw lang ang nakagalaw sa akin bukod kay Daniel at siguro naman eh nasabi na sa iyo ni Elena kung bakit kahit matagal na kaming nagsasama ng kuya niya eh hindi kami magkaroon ng anak.”
Alam ko namang baog ang asawa mo. Ayaw ko lang paniwalaan ang sinabi mo dahil kung totoo iyon eh napakalaking problema ang hinaharap natin. Mas gugustuhin ko pang nagiimbento ka lang ng kuwento para kuhanin ang atensiyon ko.
“Bakit hindi ka magtest para sigurado.”
“Mamaya, may dala nga akong pregnancy kit. Huwag kang magalala Jeff. Alam kong wala kang gulugod. Isa kang duwag. Kung buntis man ako’y hindi ako maghahabol sa iyo. Kaya kong harapin itong mag-isa.”
“Camille…”
“Huwag mo akong maCamille-Camille. Ang saya kung buntis nga ako di ba. Dalawa agad ang magiging anak mo next year. Parehong panganay. Ang galing mo.”
Iniwan mo ako sa terrace pagkasabi mo niyon.
Ang lahat ng sayang naramdaman ko ng ilang linggo, ang katahimikan ng kalooban at pagiisip, ay naglahong parang bula. Mula sa terrace ay nakita kong nagsimula ng umambon, maya-maya lang ay bubuhos na ang malakas na ulan at iihip na ang malakas na hangin.
“Dad… tawagin mo na si kuya Daniel sa likod. Sabihin mong nakahanda na ang tanghalian.”
Parang akong nakalutang habang ako’y naglalakad papunta sa likod ng bahay upang tawagin si Daniel.
“Kuya, kain na daw tayo.”
“Okay bayaw. Ikaw ba, gusto mo bang matutong humawak ng baril? Tuturuan kitang pumutok.”
Tumango na lamang ako dahil wala na ako sa wisyo. Lutang na lutang na ako. Ano ang mangyayari kung buntis nga si Camille. Ano ang mangyayari kung malaman ni Elena, ni Daniel, at ng nanay nila na ako ang nakabuntis kay Camille?
Nang makapasok kami sa bahay ay inilapag ni Daniel sa lamesita sa salas ang kanyang mga bala at baril.
Nagsimula nang umulan. Dumating na siguro ang bagyo.
“Naku Daniel… anak… Ingat lang kapag gumagamit ka ng baril mo ha.”
“Opo naman inay. Kaya ko lang naman inilabas ulit yan eh balak kong sumali sa isang shooting competition sa Baguio sa November.
“O puwede nang magsimula, kain na kayo mga anak.” Wika ng nanay nila.
“Teka, nasaan si Camille.”
“Nasa CR, parang masama ang pakiramdam. Mauna na daw tayong kumain.” Ang sabi ni Elena.
Tumayo si Daniel at nagpunta sa CR. Nakita ko nang itulak niya ang pinto. Bumukas, nakalimutan mo sigurong i-lock.
Hindi nga lang malinaw pero nauulinigan naming nag-uusap kayo ni Daniel sa loob. Matagal-tagal din bago lumabas si Daniel ng CR. Hindi ka kasama.
Lumapit si Daniel kay Elena.
“Sa iyo ba ito Elena.” Padabog na inilapag ni Daniel ang pregnancy test sa lamesa. Positive ang resulta.”
Napapikit na lamang ako dahil nangyari na ang isang malaking problemang hindi ako nakakatiyak kung malulusutan ko ba o hindi.
Ang kapalaran ay walang gulong… ang karma meron at pakiramdam ko ay malapit na akong magulungan. Ang inihagis kong boomerang ay pabalik na sa akin at mukhang hindi ko yata ito kayang saluhin nang hindi ako nasasaktan.
Sa bubong na yari sa yero ay parang mga batong tumama ang buhos ng malakas na ulan.
“Ha… hindi kuya… hindi ito sa akin. Matagal ko nang alam na buntis ako kaya hindi ko na kaylangang gumamit nito.”
Nakita ko kung papaano napapikit ang nanay nila Elena. Yumuko ito at umiling-iling.
Bago pa man makakilos ang sinoman sa amin ay nakuha na ni Daniel ang baril sa lamesita. Bumalik siya sa CR. Paglabas niya’y hila-hila ka sa buhok. Pilit kang kumakawala. Ano ang ginawa ko? Wala. Dapat eh ipinagtanggol kita. Tama ka, wala nga akong gulugod. Duwag nga ako.
“Anak, maghunos-dili ka.”
“Kuya… kuya.”
Ako’y parang tuod. Wala akong ginawa. Naghihintay na lamang ako kung ano uri ng kabayaran ang nakatakdang singilin sa akin sa lahat ng ginawa kong kabalbalan.
Dinala ka ni Daniel sa kuwarto namin. Kasunod kami pero ibinalibag niya pasara ang pinto. Hindi ito nagsara ng maayos. Papasok sana si Elena sa kuwarto.
“Walang makikialam!”
Naudlot ang pagpasok ni Elena. Siguro tinutukan siya ng baril ng kuya niya kaya umurong siya.
“Sino ang lalaki mo? SINO?
Pumutok ang baril.
“Diyos kong mahabagin.” Wika ng nanay nila na akma sanang papasok sa kuwarto subalit pinigilan ni Elena.
“Sino kako ang lalaki mo? Puta ka, kanino ka nagpabuntis.”
Wala kaming magawa sa labas ng kuwarto. Nakinig na lang kami at naghintay. Hinintay ko na lang na sabihin mo ang pangalan ko.
“Ano Daniel. Masakit di ba? Ganiyan kasakit ang naramdaman ko ng minsang sa mismong kuwarto natin mo dinala ang babae mo. Akala mo wala ako noon sa bahay. Sa palagay mo ilang beses ko ring nakita na pumasok ka sa bahay niya. Ang daming beses kitang sinundan dahil gusto kong mapatunayan ang tsismis tungkol sa inyong dalawa.”
“Hiniwalayan ko na siya ‘di ba? Nagbago na ako ‘di ba? Nangako akong aayusin ko ang sarili ko … ang buhay natin ‘di ba?”
“Huli na Daniel nang magbago ka. Nadumihan ko na ang sarili ko bago mo naisipang magbago. Nagmahal na ako ng iba bago mo naisipang magbago. Naiputan na kita sa ulo bago mo naisipang magbago.”
At muling pumutok ang baril… isa …dalawa… tatlo.
Tumahimik sa kuwarto. Tumahimik sa bahay. Ang ingay lang ng ulan na tumatama sa bubong ang nadidinig.
**********
“Tao po… tao po… ano pong nangyayari diyan.”
May mga taong dumating. Kinakalampag nila ang gate.
Nanginginig sa takot sina Elena at ang nanay niya. Magkayakap sila.
Binuksan ko ang gate.
Pumasok ang ilang kalalakihan.
“Aling Upeng… Elena… may mga putok kaming narinig kaya kami’y nagpunta dito.”
“Kapitan…” sagot ni Elena, “pumasok po kayo sa kuwarto.”
Itinulak ng isa sa sa mga lalaki ang pinto.
Tumambad sa amin paningin ang duguan mong katawan. Si Daniel nama’y nakasalampak sa isang sulok ng kuwarto. Iyak ng iyak. Nilapitan siya ni Elena at ng kanilang nanay.
“Anak, bakit mo nagawa ito.” Niyakap ng kanyang nanay si Daniel.
“Kuya, bakit?”
“Patawarin po ninyo ako inay… Elena… Ang hirap tanggapin. Ang sakit.”
“Kapitan,” wika ng isang lalaki, “patay na po si Camille.”
Pagkarinig ko niyon ay nagpunta ako ng CR. Doon ako’y nagkulong. Habang bumubuhos ang ulan sa labas ay bumuhos ang mga luha ko. Binalot ang buong pagkatao ng lungkot at pagsisisi.
Ano sa palagay mo ang naramdaman ko matapos mangyari ang lahat-lahat? Sino sa palagay mo ang sinisisi ko sa lahat ng nangyari. Kung alam ko lang na sa ganoon hahantong ang lahat eh sana pumayag na akong umalis tayo ng Sagada. Sana buhay ka pa. Para sa magiging anak namin ni Elena ay pinili kong huwag kang puntahan sa kubo. Pero hindi ko alam na sa pagpili ko kay Elena at sa magiging anak namin ay ganoon ang magiging resulta. Mamamatay ka at ang sana’y magiging anak din natin. Kung ikaw at ang anak natin ang pinili ko eh masasaktan lamang si Elena pero walang trahedyang mangyayari.
Sisihin ko ba ang Panginoon dahil sa sinapit mo at ng anak natin? Tatanungin ko ba Siya na kung halimbawa mang nagpasiya Siyang pakialaman ang kahihinatnan ng mga nangyari ay bakit puro pabor para kay Elena? HINDI. Dahil alam kong ang lahat ng nangyari ay bunga ng maling desisyon natin na huwag magdala ng payong sa araw na iyon nang pareho tayong sumilong sa kubo dahil bumuhos ang malakas na ulan. Ang lahat ay nangyari dahil sa maling desisyon natin na magtampisaw sa tubigan ng kataksilang binuo ng bumuhos na ulan.
**********
Kusang sumama sa mga dumating na pulis si Daniel. Ang bangkay mo naman ay sinabi nina kapitan na dadalhin na sa isang punenarya. Nilinis na rin nila ang mga dugo mong kumalat sa kuwarto namin ni Elena.
Bumumuhos pa rin ang malakas na ulan. Malakas pa rin ang hihip ng hangin. Hindi pa lumilipas ang bagyo.
Gabi na ng makaalis ang mga tao sa bahay. Ako, si Elena, at ang nanay nila ang natira.
Sina Elena at ang kanyang nanay ay nakaupo lamang sa salas. Wala silang imik, wala silang kibuan. Si Elena’y hindi ko malapitan. Parang may pader na nakapagitan sa amin, pader na nilikha ng nababagabag kong konsensiya.
Hindi ko alam kung dapat ko bang ipagtapat kay Elena at sa kanilang nanay ang mga namagitan sa atin. Dapat ko bang sabihin pa sa kanila na ako ang nakabuntis sa iyo? Ano ang mangyayari kapag nalaman nila iyon? Iniisip kong manahimik na lang. Iniisip ko ba kung hahayaan ko na lang na isama mo sa libingan ang sikreto natin.
“Inay, dapat na po nating ipaalam sa mga magulang at kapatid ni ate Camille sa Pangasinan kung ano ang nangyari.”
“Oo nga Elena. Mahirap kung sa iba pa nila malalaman ito.”
“Malamang na iuuwi nila sa Pangasinan ang bangkay ni Camille kapag nalaman nila kung ano talaga ang nangyari.”
“Oo nga po inay. Hindi ko inaasahang hahayaan nilang dito sa Sagada ibuburol at ililibing si ate Camille.”
“Sige kontakin mo na sila. Ako ang kakausap sa mga magulang ni Camille.”
“May number po ba kayo ng sinoman sa mga partido ni ate?”
“Naku anak wala ah.”
“Teka, friend ko po pala sa Facebook ang isang pinsan ni ate Camille. Kokontakin ko po’t hihingin ko ang number ng kung sino mang puwede nating tawagan sa kanila.”
Kinuha ni Elena ang cell phone niyang nasa ibabaw ng ref.
“Naku, lowbat pala ako. Dad, pahiram ako ng laptop mo. Doon na lang ako magfefacebook.”
Kinuha ko mula sa kuwarto ang aking laptop at iniabot ko kay Elena. Pagkatapos niyon ay nagpunta muna ako ng terrace upang mapagisipan kung ano ang dapat kong gawin, kung dapat ko bang sabihin sa kanila ang lahat ng nangyari sa atin.
Muli nanaman akong nagbalik-tanaw sa unang araw ng pagdating namin ni Elena sa Sagada. Bakit kasi ako naging atat na kumuha ng mga pictures at videos noon.
Pictures?!
Sa pagkakataong iyon ay aking napagtanto na hindi ko pala nadelete ang picture mo sa kubo na nasave ko sa desktop ng aking laptop. Halos lumipad ako pabalik sa salas.
Wala doon si Elena at ang laptop ko.
“Inay, nasaan po si Elena?”
“Pumasok siya sa kuwarto ko.”
Nang pumasok ako sa kuwarto ay nakaupo sa sahig si Elena. Patulalang nakatingin sa picture mo na nasa desktop ng laptop ko.
Sukol na sukol ako. Walang akong mapagtataguan.
“Mommy, hayaan mo akong makapagpaliwanag.”
Hindi sumagot si Elena. Gulat siya’t lumuluhang nakatingin lang sa larawan mong iyon na suot mo ang t-shirt. Si Elena ang bumili ng t-shirt na iyon. Regalo niya sa akin.
Sinimulan kong magpaliwanag. Mula sa simula, mula ng bumuhos ang ulan at sumilong ako sa kubong iyon at ang bigla mong pagdating. Sinabi ko lahat. Walang labis, walang kulang. Pati ang binalak mong pagalis nating ng Sagada na hindi natuloy dahil hindi kita pinuntahan nang malaman kong buntis siya. Wala na akong dapat itago pa.
Habang nagpapaliwanag ako eh napansin kong unti-unti nawawala ang pagkagulat sa mukha niya at huminto na siya sa pag-iyak. Dahan-dahang nagsasalubong ang kanyang mga kilay at naririnig kong nagngangalit ang kanyang mga ngipin.
At narating ng paliwanag ko ang dulo. Wala na akong maidudugtong pa bukod sa pakiusap na ako’y patawarin niya.
“Tapos na ba ang paliwanag mo?”
Tumango lamang ako.
“Tumahimik na lang tayo Jeff. Tayong dalawa na lang ang makakaalam ng tungkol sa inyo ni Camille.”
Gusto kong magbunyi sa mga narinig kong iyon. Inakala kong patatawarin na niya ako.
“Ayaw ko nang dagdagan pa ang sama ng loob ng nanay ko. Baka hindi na niya kayanin.”
“Salamat mommy.”
Umakma akong yayakapin si Elena. Pero itinulak niya ako palayo.
“Huwag kang magpasalamat. Hindi pa ako tapos. Gusto ko pag-gising namin ng inay bukas ay wala ka na dito. Ako na ang bahalang gumawa ng kuwento tungkol sa pagkawala mo. Dalhin mo ang lahat ng gamit mo, pati ang t-shirt na pinasuot mo sa babaeng iyon. Masarap dyumugdyug ang mga diwata ‘di ba?”
“Elena… please…”
Sinubukan ko ulit na yakapin siya. Sinampal niya ako.
Iyon siguro ang pinakamalakas na sampal na natikman ko. Mas masakit kung ikukumpara doon sa mag-asawang sampal na pinadapo mo noon sa pisngi ko.
Tagos hanggang kaluluwa ko ang sakit ng sampal niyang iyon.
“Mula ngayon ay tapos na sa atin ang lahat. Kahit kaylan ay hindi mo makikita ang anak ko at hindi kita ipapakilala bilang kanyang ama.”
“Mommy… sor…”
“Kung mababago ng pagso-sorry mo ang lahat ng nangyari, eh patatawarin kita. Pero hindi di ba. Makakatulog ka kaya tuwing gabi niyan? Alam mo ba kung gaano katindi ang ginawa mo? Masahol ka pa sa hayop. Sana lang eh kasama ka ng namatay ng punyetang babaeng iyon.”
Lumuhod ako sa harapan ni Elena at handa na akong magmakaawa. Tinalikuran lang niya ako at iniwan ako sa kuwarto.
“Lumabas ka na diyan at nang makapangpahinga ang nanay ko.”
**********
Madaling araw pa lang ay nilisan ko na ang bahay nina Elena. Tahimik ang ginawa kong paglabas. Nang nasa gate na ako ay lumingon ako. Nagbabakasakaling gising si Elena at tawagin ako niya at pabalikin sa bahay. Pero wala.
Hindi na umuulan nang lumabas ako, pero mahangin pa rin. Walang tao sa paligid. Tulog pa siguro silang lahat. Ang mga ilaw sa ilang poste ng kuryente ang nagsisilbing liwanag ko sa paglalakad.
Bitbit ko ang lahat ng gamit ko. Nang madaan ako sa isang basurahan ay itinapon ko na lang ang isang bag na naglalaman ng ilan sa mga lumang damit ko upang maginhawa akong makapaglakad.
Wala pa akong masasakyan paalis sa lugar na iyon kaya minabuti kong maglakad-lakad muna hanggang nakarating sa kalye na pasukan papunta sa mini rice terraces. May kaunti ng liwanag kaya nagpasiya akong tignan siguro sa huling pagkakataon ang palayang iyong.
Ako’y naglakad hanggang natanaw ko ang kubong pinagsimulan ng lahat. Nilapitan ko iyon. Pumasok ako. Pagod ang katawa’t isipan ko kaya minabuti kong magpahinga sandali.
Nang hihiga na ako’y nadinig kong pumapatak ang ulan. Isinarado ko ang bintana. Nang isasara ko na rin ang pinto ay naalaala kita.
Dahan-dahan kong isinara ang pinto ng kubo.
Hinihintay kong itulak mo iyon pabukas upang makapasok ka’t muli’y samahan ako sa loob.
At tuluyan nang bumuhos ang malakas na ulan.
– W A K A S –
Tuwing Bubuhos Ang Ulan (6)
(6th of 7 Parts – A Novelette in Filipino)
Binigyan mo ako ng matinding isipin. Iyon ang pinakamabigat na suliranin na kinaharap ko. Ang bumubuhos na ulan ay parang sa loob ng bungo ko dumadaloy. Parang akong malulunod sa pag-iisip. Ikaw ba o si Elena?
Hindi ko na hinintay na tumila ang ulan. Umuwi na rin ako at habang daan ay paulit-ulit kong naiisip ang sinabi mo matapos mo akong hagkan bago ka lumabas ng kubo – na iyon na ang huling halik mong matitikman ko kapag hindi ako pupunta sa kubo kinabukasan. Iyon marahil ang pinakatamis sa lahat ng halik mo sa akin. Parang bang sinadya mong gawing marubdob ang halik mong iyon bilang pagpapaalaala kung ano ang mawawala sa akin kung hindi ikaw ang pipiliin ko. Para bang pinaso mo ang mga labi ko upang pag-isipan kong mabuti kung kaninong kandungan ang mas mainit – sa iyo o kay Elena.
Nang makarating ako ng bahay ay masaya akong sinalubong ni Elena sa may terrace.
“O kita mo nga dad, hindi ka nabasa ngayon dahil nagdala ka ng payong.”
“Oo nga mommy.” Sagot ko sabay salampak sa isang upuang nasa terrace.
Naupo rin sa isang upuan sa harapan ko si Elena.
“Mukhang pagod na pagod nanaman ang daddy ko ah. May nagpakita nanaman bang diwata at nagpa…”
“Oo na… oo na… may diwatang dumating sa kubo at nagdyugdyugan kami. Kaya heto pagod ko.”
Iyon ang unang pagkakataon na parang binulyawan ko si Elena. Nabigla lang ako. Napayuko siya, parang napahiya.
Mabilis akong nakaisip ng paraan para makabawi. Bigla akong tumawa ng tumawa.
Gulat na napatingin sa akin si Elena.
“Mommy pinaprank lang kita. Kunwari lang akong naggalit-galitan.”
“Akala ko dad totong galit ka.”
“So… sorry mommy. Sobra lang yata akong napagod.”
Iniusod ko ang aking upuan palapit sa kanya. Hinagilap ang kanyang kamay at masuyong hinalikan.
Tumayo si Elena at pagkatapos ay kumandong sa akin. Nagulat ako ng ako’y bigla niyang hinalikan.
Noon ko napagtanto kung ano ang pagkakaiba ng mga halik ninyo – ang sa iyo’y puno ng init ang sa kanya’y tigib ng pagmamahal. Marubdob ka ngunit si Elena’y malambing.
Maraming bagay talaga akong dapat timabangin bago ako gumawa ng desisyon kung sisiputin ba kita sa kubo bukas o hindi.
“Okay ka lang ba dad?”
Tumango lamang ako.
“Gusto mo bang bumalik na lang tayo sa Pasig? Kanina kasi iniisip ko na baka nai-stress ka sa mga gulong dinatnan natin dito.”
“Mommy… okay lang ako.”
“Talaga?”
“Oo nga.”
“Hayaan mo daddy, kapag magaling na ang inay, papasyal tayo doon sa lugar na may mga nakalambiting ataol. May mga falls din at kuweba dito sa Sagada. Pupuntahan natin lahat ng mga iyon. Pupunta rin tayo ng Banaue para makita mo iyong mas malawak na rice terraces.”
“Sige mommy, aasahan ko iyan ha.”
“Prommmiissee!!! Now dad, what do you want – coffee, tea, or me?”
Sinakyan ko ang biro ni Elena.
“Coffee now and you later.”
Iyon pa ang isang bagay na gustong-gusto ko kay Elena, ang kanyang sense of humor. Ikaw… wala. Mahirap basahin ang totoong pagkatao mo dahil nagkakilala tayo sa pagkakataon na tadtad ka ng suliranin. Kaya ang tingin ko sa iyo ay masyadong seryoso at parang laging aburido.
Ganoon pa man, bakit ang pakiramadam ko ay mas malamang na ikaw ang aking pipiliin.
**********
At dumating ang araw na kinaylangan kong gumawa ng desisyon. Mas malamang nga na puntahan kita sa kubo pero nagdadalawang-isip pa rin ako. May kumukurot as aking konsensiya. Hindi madaling iwanan si Elena. Pero may isang dahilan para gawin ko iyon – ikaw. Ano naman kaya ang puwedeng maging dahilan na hindi ikaw ang pipiliin ko? Sana makahanap ako ng dahilan. Hindi ako pala-simba at paladasal pero itong gagawin kong desisyon ay inilapit ko sa kanya. Ang bagay na ito ay ibinulong ko sa panalangin at sinabing bahala na Siya.
Tinanghali na ako ng gising. Halos umaga na kasi nang makatulog ako dahil sa sobrang pagiisip.
Muli ay sa kabilang kuwarto natulog si Elena upang bantayan ang nanay niyang may sakit.
Nang tinungo ko ang terrace ay nandoon na si Elena at ang kanyang nanay. Gising na sila.
“Ang sarap ng tulog mo hijo ah, aba’y halos alas nuwebe na.” Wika ng nanay ni Elena.
“Malayo-layo rin po kasi ang nilakad ko kahapon. Malapit na nga daw po ako sa Marlboro Hills kahapon sabi ng nakasalubong ko.”
“Ah… so dad nakita mo na pala iyong Marlboro Hills.”
“Hindi nga eh. Dahil alanganin na ako sa oras eh bumalik na ako para mapuntahan ko pa iyong mini rice terraces. Sa susunod na labas ko eh doon ako pupunta.”
“I see. Eh dad, may balak ka bang lumabas ngayon?”
“Ha? Eh… Hindi ako sigurado. Bahala na mamaya.”
“Okay, hintayin mo ako bago ka umalis. Pupunta lang kami sandali ng inay sa clinic sa bayan. Paalis na kami hinihintay ka lang namin na gumising.”
“Maiwan ka muna namin Jeff.”
“Sige po. Ingat po kayo.”
“Bibili na lang muna ako ng lutong ulam para sa tanghalian natin mamaya.”
Ang sabi ni Elena bago sila umalis.
Sinamantala ko ang pagkakataong walang ibang tao sa bahay para makapagmuni-muni ng maayos ukol sa desisyong gagawin ko. Nagpasiya akong gawin ang desisyon pagkatapos ng tanghalian.
**********
Halos tanghali na nang makabalik si Elena at ang nanay niya. Mabuti na lang at nakapagsaing na ako.
Tinulungan ko si Elena na ihanda ang mga pagkain sa mesa.
“Naku Jeff, may sorpresa iyang si Elena sa iyo mamaya.”“Sorpresa po? Ano po iyon?”
“Sorpresa nga eh. Si Elena na lang magsasabi sa iyo.”
Ngumiti lang si Elena nang natingin siya sa akin. Inisip kong baka may binili siyang gamit ko sa bayan.
Nang handa na ang mesa ay nagsimula na kaming kumain. Sa pagkakataong iyon ay inisip ko kung nasa kubo ka na. Inisip ko kung ano ang mangyayari kapag nagpasiya akong sumama sa iyo paalis ng Sagada. Ang pag-iisip kong iyon ay naputol ng akmang susubuan ako ni Elena ng pagkain.
Pagkatapos niyon ay nagsalita ang kanyang nanay.
“Elena, ibigay mo na ang sorpresa mo kay Jeff.”
“Ay oo nga pala.”
“Ano ba kasi iyong mommy?”
“Sandali lang… masyado kang excited.”
Tumayo si Elena’t kinuha ang kanyang shoulder bag. Mula doo’y may inilabas siya. Iniabot sa akin.
Pregnancy kit pala iyon. Nasorpresa ako sa aking nakita .
Positive.
Buntis si Elena. Hindi ako nakapagsalita kaagad.
“Ay, mukhang hindi ka excited dad.”
Nang nahimasmasan ako’y napayakap ako ng mahigpit kay Elena.
“Nagulat lang ako mommy. Pero hindi mo lang alam kung gaano ako kasaya. Magiging ama na ako.”
“… at magiging lola na ako sa wakas. Ang gusto ko eh magpakasal na muna kayo sa huwes sa lalong madaling panahon. Simpleng handaan na lang. Ayaw kong makita ng tao dito sa amin na buntis ang anak ko pero hindi naman nila nabalitaang nagpakasal kayo.”
“Opo inay. Tatawagan ko po mamaya ang mga magulang ko’t sasabihin namin ni Elena ang aming mga balak.”
Masayang-masaya si Elena sa mga narinig niya. Hinaplos ko siya sa pisngi at hinalikan naman niya ang aking kamay.
“O… dalian mong kumain dad. May lakad ka pa.”
“Ha… parang tinatamad na akong lumabas. Dito na lang muna ako sa tabi mo.”
“Naks, biglang naging sweet ang daddy ko. Kahapon lang ang sungit-sungit mo.”
Naiisip pa rin kita sa kalagitnaan ng mga pag-uusap na iyon. Ikaw ang dahilan kung bakit puwede kong iwanan si Elena subalit ngayo’y nakakita na rin ako ng dahilan para hindi ikaw ang piliin ko – ang magiging anak namin ni Elena. Hindi ko na kaylangang mag-isip pa at siguro kapag nalaman mo ang dahilan kung bakit hindi kita sinipot sa tagpuan natin eh maiiintindihan mo.
Puwede ko sigurong sabihin na dininig ng Panginoon ang aking panalangin. Sabihin na lang natin na nakita ng Panginoon ang mangyayari sa kinabukasan at marahil ay alam Niyang masusubo ako sa ganitong pagkakataon kaya’t kinaloob Niyang magdalang-tao si Elena upang hindi ko gawin ang katarantaduhang balak ko sanang gawin.
Hindi nangangahulugang naniniwala na ako sa tadhana… na may gulong ang kapalaran. Dalawa ang regalong bigay sa atin ng Panginoon. Una ang buhay at ang pangalawa’y ang kalayaang gawin ang ano mang desisyong gusto natin. Hindi Niya pinakikialaman kung ano mang landas ang tahakin natin. At batid kong hindi kaparusahang galing sa Kanya ang mga dinaranas nating kalungkutan at kabiguan. Ang mga iyon ay resulta ng mga maling desisyon natin.
Subalit paminsan-minsan ay may pabor na ginagawa ang Panginoon para sa mga taong kinalulugdan Niya. Hindi ko sinasabing sa akin Siya nalugod kundi kay Elena sa dahilang napakabuting tao ng kasintahan ko. Hindi ko sinasabing hindi ka mabuting tao. Wala akong karapatang husgahan ka dahil ako man ay hindi kalugod-lugod sa mata ng Panginoon.
Ang nakakatakot ay ang karma. Nangamba akong baka singilin si Daniel sa mga kawalanghiyaang ginawa niya sa iyo. At nangamba rin akong baka singilin tayo sa mga kataksilang ginawa natin at sa kawalanghiyaan na balak sana nating gawin. Sana lang eh hindi na sa dahilang hindi naman natuloy ang balak natin.
**********
Kinagabihan ay ginising kami ng sunod-sunod na busina ng sasakyan. Lumabas kami ng kuwarto ni Elena, ganoon din ang kanyang nanay. Sumilip ako sa bintana.
“Inay, buksan nga po ninyo ang gate.”
Si Daniel ang tumatawag.
“Pakibukas mo nga Jeff ng gate.” Wika ng kanilang nanay.
Binuksan ko ang gate. Ipinasok ni Daniel ang sasakyan at pagkatapos ay binuhat niya si Camille papasok ng bahay. Basang-basa ka at mukhang lasing na lasing.
Inihiga ni Daniel sa sofa sa salas. Dagling pumasok ang nanay nila sa kuwarto, kumuha ng shorts at tshirt, at pinalitan ang basang damit ni Camille.
“Bakit ba kasi kayo’y ayaw magsipagdala ng payong eh alam naman ninyong tag-ulan ngayon.” Sabi ng nanay nila.
“Ano ang nangyari kay ate Camille kuya?” Ang tanong ni Elena.
“Kaninang tanghali eh umalis siya ng bahay at may pupuntahan lang daw. Dala niya ang kaniyang shoulder bag at may bitbit na malaking plastic bag.”
“Teka nga’t mahilamusan ko si ate ng maligamgam na tubig.” Ani Elena.
At nagpatuloy sa pagkukuwento si Daniel.
“Nang dumilim kanina’t hindi pa siya bumabalik eh hinanap ko na siya. May nakapagsabi na bandang alas-tres eh bumili siya ng alak sa tindahan at parang pumasok daw sa kakahuyan papunta doon sa may mini rice terraces doon. Naisip ko na baka nasa kubo siya kaya pumunta ako doon. Iyon kasi yata ang madalas niyang tinatambayan nitong mga nakaraang araw. At doon ko nga siya nakita.”
Nakinig lamang ako sa mga usapang iyon. Wala naman akong puwedeng sabihin. Awang-awa ako sa nakita kong kalagayan mo. Parang gusto kong sisihin ang sarili ko. Pero hindi ko puwedeng iwanan si Elena, hindi ko puwedeng talikuran ang batang nasa sinapupunan niya.
“Mga damit pala ang laman ng dala niyang plastic bag. Tingin ko eh balak akong iwanan ni Camille.”
Natahimik kaming lahat sandali.
“Kaya nga Daniel, magisip-isip ka sana. Ayusin mo ang pakikitungo kay Camille. Sinabi rin niya sa amin na gusto ka na niyang hiwalayan.”
“Oo nga po inay. Nang mapagtanto kong iiwan na pala niya ako eh doon ko na-realize na ayaw ko pala siyang mawala sa akin. Pipilitin kong isalba ang pagsasama namin. Pililitin ko na pong magbago inay.”
Habang pinupunasan ka ng bimpo na basa ng maligamgam na tubig ay bigla kang nagmulat ng mata. Nagpanama ang ating paningin.
“Akala ko mahal mo ako. Hindi pala. Pinaasa mo lang ako.”
Nagulat ako nang sabihin mo iyon. Napatingin sa akin si Elena. Takang-taka.
“Ca… Camille… Si Jeff ito… Hindi ako si Daniel.”
“Ha, ganoon ba.” Wika mo.
Pagkatapos niyon ay tumawa ka ng tumawa.
“Si Jeff ka pala… hindi si Daniel. Eh ‘di sorry naman.”
“Naku, mukhang nagdidiliryo si Camille.” Wika ng nanay nina Elena.
“Oo nga po. Akala siguro si Jeff eh ako.”
Wika ng asawa mo.
Nakahinga ako ng maluwag sa mga narinig kong iyon pero napansin kong nakakunot ang noo ni Elena. Patay malisya lang ako.
Pumikit kang muli. Nakatulog ka na ng tuluyan.
Nagpasiya si Daniel na doon na kayo magpalipas ng gabi.
Tuwing Bubuhos Ang Ulan (5)
(5th of 7 Parts – A Novelette in Filipino)
Nang sumunod na araw ay hindi kami nakalabas ng bahay ni Elena. Maghapon kasing bumuhos ang ulan… ulang nagpapaalala sa iyo… ulang nagpapaalala sa kung ano man ang namamagitan sa atin… ulang hindi tubig na umaapula ng apoy kundi parang langis na pinagniningas ito.
Hindi ko alam kung ano ang nararamdam ko sa iyo. Init lang ba ito ng katawan? Inalipin lang ba ako ng kamunduhan? May nabubuo ba akong pagmamahal sa iyo o naaawa lang ako sa kalagayan mo.
Alam kong mali. Maling-mali. Hindi nga kayo kasal ni Daniel at hindi pa rin naman kami ikinakasal ni Elena kaya hindi masasabing tayo’y nangalunya. Pero tayo’y nagtaksil. Maaaring ikaw ay hindi dahil marahil naglaho na ang pagmamahal mo kay Daniel pero paano naman ako. Mahal ko si Elena. Kaya nga pakakasalan ko siya. Pero bakit ganoon? May puwang pa pala sa puso ko at parang ikaw ang nagpuno niyon. At hindi ko alam kung gaano kalaki ang puwang na pinuno mo. Hindi ko alam kung mas higit kay Elena.
Nasa tabi ko si Elena pero ikaw ang laman ng isip ko. Bakit ganoon? Kapag hahalikan ko si Elena at pipikit ako’y ikaw ang nasa isip ko. Parang ikaw ang hinahalikan ko at hindi siya.
Nagpunta ako ng Sagada dahil kay Elena, hindi dahil sa iyo. Hindi ko alam kung ano ba ang aking puwedeng gawin para mawala ka sa isip ko. Ginulo mo ang tahimik at simple kong buhay.
“Sorry dad, hindi na tayo nakapamasyal. Bukas na lang ha.”
Halik sa pisngi ang itinugon ko kay Elena.
“Hiyang-hiya sa iyo ang inay dahil sa mga nangyayari. Bakit daw kasi nagkataon na nang nandito tayo eh saka pumutok itong mga problem nina kuya Daniel at ate Camille.”
“Sabihin mong huwag niya akong alalahanin. Mas mahalaga na maayos ang kalagayan ni Camille… ah… at ng kuya mo.”
Inihabol ko lang na sabihin ang pangalan ng kuya ni Elena dahil baka kung ano isipin niya tungkol sa ating dalawa.
“Tinatawagan ko nga sila para mangumusta pero hindi nila sumasagot. Nagmessage din ako kay ate Camille pero wala rin. Siguro hawak ni Daniel ang phone niya. Alalang-alala na ang inay. Kaya hayan mukhang sumama ang pakiramdam.”
Ako man ay ganoon din, alalang-alala na ako sa iyo. Dumaan ang maghapon hanggang sumapit ang gabi, wala akong nabalitaan tungkol sa iyo. Hindi ako mapakali. Nilibang ko na lamang ang sarili ko sa pageedit ng mga pics at videos. Mula sa camera eh inilipat ko sa aking laptop ang mga files para ma-upload ko sa website ng travel vlog ko.
At naalaala kong kinunan pala kita ng picture. Kinopya ko iyong sa desktopng laptop ko. Binuksan ko ito’t pinagmasdan. Hindi nakatulong, mas lalo akong nalungkot ng makita ko ang iyong larawan. Lalo akong nanabik na makita ka ulit.
**********
Dumating ang ikatlong araw mula ng makilala kita.
Kaunti lamang ang naitulog ko sa nagdaang magdamag. At sa bawat sandali na ako’y gising tanging ang iniisip ko ay ikaw. Ako kaya eh iniisip mo rin? Sa dami siguro ng dalahin mo eh wala ng puwang sa isip mo para sa akin. Sa puso mo kaya ako ay nagkaroon ako ng puwang? Sana meron. Kahit katiting lang.
Ako ang naunang bumangon. Tulog pa si Elena at ang nanay niya nang gumising ako. Sa kurwarto ng magiging biyenan ko natulog ang aking kasintahan. May sinat daw kasi ang nanay niya kaya kaylangan niyang bantayan.
Nagtimpla ako ng kape at naupo sa terrace. Sumikat ang araw pero baka sandali lang iyon dahil nga tag-ulan. Naisip ko na sana eh makapamasyal na kami ni Elena para malibang ako nang hindi puro ikaw ang iniisip ko. Ikako sa sarili’y makalimutan na sana kita.
“Good morning dad. Ang aga mo yata gumising.”
Umupo sa tabi ko si Elena’t nakihigop sa aking kape.
“Tumawag si kuya ng bandang hating-gabi na. Nag-sorry kay inay. Bati na daw sila ni ate Camille.”
“Ah… mabuti naman kung ganoon.”
Bati? Ganoon lang ba kadali na maayos ang mga matitinding problema ninyong mag-asawa? Ganoon pa man eh masaya akong may narinig akong balita tunkol sa iyo.
“Dad, nilagnat ang inay kaylangang bantayan ko. Kung gusto mong mamasyal para sa mga pictures at videos mo para sa iyong vlog eh baka hindi kita masamahan. Okay lang ba?”
“Okay lang mommy. Kaylangan mong alagaan ang inay.”
“Puntahan mo iyong mini rice terraces. Kuhanan mo ng pictures. Pagtiyagaan mo na lang muna ang maliit na rice terraces na iyon. Pasasaan mo ba at makikita mo rin iyong mas malawak na rice terraces.”
“Ayos mommy. Don’t worry abut me.”
“Pati iyong kubo kuhanan mo rin. Ang tagal ko na kasing hindi nakikita iyon. Gusto kong makita kahit sa larawan man lang muna.”
“Sige. Mga bandang alas-diyes ako aalis habang maganda ang sikat ng araw. Baka kasi umulan nanaman mamayang hapon.”
“Okay dad. Teka, magluluto na ako ng breakfast natin. Ipagluluto rin kita ng babaunin mo para mamaya. Lover boy… meron ka pang beer in can sa ref kung gusto mo magbaon.”
Pinagmasdan ko si Elena habang naglalakad papuntang kusina. Mabuti siyang tao, marami siyang katangiang maganda. Alam mo rin iyan dahil matagal na kayong magkakilala. Wala akong maipintas sa kanya dahilan para ang mga magulang ko ay magustuhan siya. Kaya nga kinukurot ang konsensya ko dahil sa mga nangyayari.
**********
Pagkatapos naming mag-agahan eh inihanda ko na ang mga gamit ko. Muli akong lalabas ng bahay para makakuha ulit ng mga pictures at videos.
Nginingitian na ako ng mga taong nadadaanan ko sa labas. Baka nabalitaan na nila na ako ang mapapangasawa ni Elena. Kinakawayan ko sila’t ginagantihan rin ng ngiti.
At nakarating ako sa lugar na puwede ko nang simulan ang pagkuha ng mga pictures at videos. Bukas na ang unang beer in can na iinumin ko. Nakapasak na rin sa tenga ko ang earphone at sinimulan ko nang muling i-sing along ang mga kanta ng Air Supply at ni Ed Sheeran. Dahil sa iyo ay nagkaroon na ng kahulugan sa akin ang kanta ng Air Supply na “Here I Am.” Tumitimo sa akin ng matindi ang mga linyang “those thoughts of you keep taunting me.”
Sulit na sulit ulit ang labas ko na iyon. Napadami kong nakuhang larawan. Nang tignan ko oras sa aking cell phone ay napagtanto kong halos tatlong oras na pala akong lakad ng lakad.
At nakita kong muli ang palayang inuukit sa gilid ng bundok. Mas maganda palang pagmasdan ang mga ito kapag tinatamaan ng sinag ng araw.
Bumilis ang lakad ko ng matanaw ko na ang kubo. Impokrito ako kung hindi ko aamining nagbakasali akong makita kita doon. Nang malapit na ako’y may mga kaluskos akong narinig mula sa loob ng kubo kaya halos eh takbuhin ko na ito. Umaasa ako na nasa loob ka. Sumilip ako sa nakabukas na bintana at nakita kong mga dagang bukid lang pala na nasa ibabaw ng lamesita ang nandoon.
Wala ka doon. Nanghinayang ako pero ayos lang. Inisip ko na baka nga okay na kayo ng asawa mo, ng magiging bayaw ko. Ayaw kong sabihin na sana ay naayos na ninyo ang inyong mga problema. Aaminin kong ayaw kong mangyari iyon.
Naiinis ako dahil ikaw na nanaman ang nasa isip ko, si Elena ang dapat kong isipin hindi ikaw. Wala namang tayo dahil may asawa ka na, kahit ba live-in lang kayo.
Lumayo ako ng kaunti sa kubo at katulad ng kahilingan ni Elena ay kinuhanan ko ng larawan ang kubong naging pugad ng ating kataksilan.
Pagkatapos niyon ay nakaramdaman ako ng malamig na simoy ng hangin. Sumunod doon ang pagtatago ng araw sa likod ng mga ulap. Nagbadya nananamang umulan. Pero sa pagkakataong iyon ay may dala na akong payong. Pinillit ako ni Elena na dalhin iyon at baka nga umulan nanaman.
Nagsimula nang umambon. Pumasok muna ako sa kubo upang kuhanin sa aking back pack ang payong. At lumakas na nga ang ulan. Puwede pa rin akong maglakad sa labas kung gugustuhin ko pero sa dahilang pagod na din lang ako at gutom ay nagpasya akong manatili muna sa loob ng kubo sandali. Magpapahinga lang ako sandali at kakain at pagkatapos ay uuwi na rin ako, kahit umuulan.
Inilapag ko ang aking mga gamit sa kama at inilabas ko ang baon kong pagkain. May dalawa pa akong beer in can. Isa lang ang naubos ko at mukhang wala akong tama.
Lumakas ang hangin kaya isinara ko ang bintana ng kubo. Nang hihilahin ko rin pasara ang pintuan ay… pumasok ka. Napakahirap paniwalaang naulit nanaman ang pagkakataong iyon. Nagkita nanaman tayo sa loob ng kubo. Ang pagkakaiba lang eh hindi ka na basa ng ulan dahil may dala kang payong. May dala rin akong payong. Kapwa tayo may dalang payong pero bakit kahit isa sa atin eh hindi nagdesisyong tumuloy na lang ng paglalakad para hindi na lang tayo nagkita doon ulit.
Nang magpanama ang ating paningin ay wala na tayong kinaylangang sabihin. Niyakap mo ako at nang magdikit nanaman ang ating mga katawan ay nagliyab ang hindi maitantangging pananabik natin sa isa’t-isa.
Habang sa labas ay bumubuhos ang malakas na ulan sa loob ng kubo’y may sumabog nanamang bulkan.
**********
Pagkatapos niyon ay nagusap tayo.
“Ayaw ko ng makisama kay Daniel. Ayaw ko na dito sa Sagada. Tulungan mo akong makaalis dito. Ikaw na lang ang pag-asa ko Jeff.”
Hindi ako kaagad nakasagot key Camille. Nasorpresa ako ng sabihin niya iyon.
“Jeff… dalhin mo ako kahit saan. Sasama ako sa iyo.”
“Ang ibig mo ba sabihin eh iiwan ko si Elena para magsama tayo?”
Kumalas ka sa pagyayakap sa akin. Bumangon ka’t naupo sa gilid ng kama.
“Jeff, ano ba ako sa iyo? May nararamdaman ka ba sa akin o isa akong piraso ng karne na gusto mo lang tikman?”
“Camille…”
“Ganito ba lagi ang ginagawa mo? Mang-aakit ka ng babae tapos gagamitin mo lang?”
“Eh ikaw ba Camille? Ano ba ako sa iyo? Panakip-butas? Iyong pagmamahal na hindi sa iyo kayang ibigay ni Daniel eh pilit mong kinukuha sa akin?
“Pagmamahal? Bakit Jeff, mahal mo ba ako?” Puwede bang magmahal sa ganoong kaikling panahon. Ilang araw na ba tayo magkakilala? Tatlo? Sa loob ng tatlong araw eh puwede mo na bang sabihin na mahal mo na ang isang tao?”
“Eh ako ba Camille… may nabuo ka na ba pagmamahal sa akin?”
“Paano kung sabihin ko sa iyong oo?”
“Paano kung sabihin ko rin sa iyong oo? Paano Camille kung sabihin ko sa iyong mahal na kita?”
Nang marinig mo iyon eh tumayo ka’t nagbihis habang patuloy tayong naguusap.
“Wala palang problema kung ganoon.” Ang wika mo.
“Ano ang ibig mo sabihin?
“Jeff, nasa kamay mo ang desisyon. Bahala ka kung ano ang gusto mong gawin. Ako, sasamahan mo man ako o hindi, eh aalis na ako ng Sagada. Sumama ka kung gusto mo. Bukas magkita tayo. Hihintayin kita dito ng hanggang alas-dos ng hapon.”
“Pero Camille…”
“Wala ng pero pero. Magdesisyon ka – ako o si Elena.”
Binuksan mo ang pintuan ng kubo. Malakas pa rin ang ulan. Hinalikan mo ako. Naglapat na naman ang ating mga. Matagal. Nang akmang yayakapin kita eh tumigil ka ng paghalik sa akin. Lumayo ka.
“Kung hindi ka darating bukas, iyan na ang huling halik kong matitikman mo.”
Pagkatapos niyon ay sinuong mo ang malakas na buhos ng ulan. Hindi mo na binuksan ang iyong payong. Nagpakabasa ka.
Achieving Marital Bliss
Just recently, I had a chance to talk to three other married people. And yes, we discussed our married life and what we and our respective spouses have been doing in our quest for marital bliss.
While we acknowledged that our respective partners are far from perfect, we also admitted to our own flaws and the possibility that they may be more mature and better people than we are.
When we think that we are a better person than the one we married, we could either be right or wrong. But marriage is not about who is the better person – the husband or the wife? It’s about how the couple complement their strengths and make up for whatever weaknesses the other one has – how they help each other overcome their imperfections. Marriage is about our willingness to accept our spouses for who they are.
In that conversation, we all agreed that the worst presumption married people could make is that their spouses are perfect. Assuming that the person we married is a paragon of virtue is a primary source of disappointment. Any person is a package of good and bad characteristics and attitudes. That’s the reality. One of the ways to attain marital bliss is to embrace both the positive and negative attributes of the person we exchanged “I do’s” with. We marry both the positive and the negative of a person. The reason there is an engagement period is for both parties to get to know each other fully. Eventually, agreeing to tie the knot means accepting unconditionally everything that both parties have discovered about each other in the process.
We also discussed expecting (or forcing) our spouses to think and behave the way we want, to change their confident attitude or tendencies that we perceive as negative. We discovered that trying to do so only frustrated us. Thus, we all stopped doing that at a particular juncture in our married life, and things got better. Our partners are unique individuals who became who they are as a result of their upbringing. We were educated differently, and we also grew up in different environments. It is highly unlikely that we will have the same set of values, mindsets, and perspectives. It is a matter of respecting our differences and figuring out what compromises could be made to preserve the marriage.
The greater challenge is that two of us in the conversation are married to foreigners whose cultures are entirely different from theirs.
Asking spouses to give up a particular vice is sometimes a marital issue, too. Luckily, the spouse’s vice mentioned in the conversation was only smoking, and it didn’t become a big deal between the concerned couple.
We admitted as well that while marriage is a bed of roses, hidden by the leaves in the stems of those roses are the thorns. We all have our share of ups and downs in our married life. So difficult were some of the challenges we faced that we almost ended up “untying the knots.” But in the end, we all found out that we had more and better reasons to stay with our spouses than reasons not to. We all thought the love between us and our partners was just too strong, enabling us to weather all the storms that stood between us and marital bliss. The bible says, “Therefore what God has joined together, let no one separate.” (Mark 10:9)
We also shared personal strategies to keep the flame burning between us and our spouses. Three common strategies emerged – finding the simple things that make our spouses happy, giving them space, and avoiding doing things that irk them.
Determining what could put a smile on the face of our spouses is not rocket science. That is one of the first things we ought to know about our partners if we intend to be with them for the long term. Take note that it’s not always a material thing.
Giving them space is also essential. Our partners never want to feel as if we’re putting chains on their hands and feet.
Avoiding doing things that might anger our spouses is perhaps the most challenging thing to do. Disagreements between couples are simply unavoidable. However, any issue between spouses must eventually be resolved, and it should be done in a manner befitting mature adults. They cannot afford to allow quarrels, especially if they are petty ones, to go on for days. There is only one logical conclusion to a disagreement between a couple who love each other (and have no intentions of divorcing), and that is for them to kiss and make up. So, they’ve got to do it as soon as possible.
Two of us in the conversation are men. I expressed the belief that it will not be too much for a man to always initiate the kiss and make-up process. It doesn’t matter whose at fault – him or his lady. That’s what real gentlemen do.
One of the ladies added, “In addition to love, the husband and the wife need mutual respect.”
I said that I couldn’t agree more with what was said. At that point, I shared my personal strategy for a happy married life. I have set a personal goal and am exerting my best efforts to achieve it – to make the lady of my house feel loved, needed, and respected. The preceding words enclosed in parentheses are included among those that I recite when doing my daily positive affirmations. I swear to God it works.
We all agreed at the end that what could help attain marital bliss is for both husband and wife to make each other feel special – that the man should not think that the courtship ends when the wedding bells stop ringing. The woman should try her best to look beautiful in the eyes of her husband every day in more ways than one.
M.A.D. LIGAYA
M.A.D. L I G A Y A 