Author Archives: M.A.D. LIGAYA
On COVID-19 and What Is It Teaching Us
I don’t find it necessary anymore to describe how devastating and horrifying the COVID-19 is. All known media platforms broadcast almost every minute nothing but the horrors the Corona virus has brought upon humanity in every corner of the world. Almost everybody knows almost everything about this deadly pestilence. Ask anybody any question about it and very likely that you’ll get a satisfactory response. But there is one question, the one that matters most, that nobody could answer – When will this pandemic end?
Nobody knows when will the contagion stop. Only God knows (that is if, like me, you believe in His existence). Scientists are racing against time the to find a definitive cure. Reportedly, there exists old drugs intended to cure other diseases that could help those infected. There were even some unconfirmed reports that actually, China has already found the cure but they are keeping it from the world. People are desperate in their search for protection against the virus.
Home remedies and false cures circulated in different countries – inhaling the steam of sea salt and orange peelings, lemon in hot water, cocaine and bleach-like solution, colloidal silver, chlorine disinfectant, etc. Some attempts to try all these unproven methods to fight the virus resulted to both injuries and deaths. The Iranian media reported that nearly 300 people have been killed and more than a thousand got sick because of methanol which they wrongly believed could cure the disease.
For those who managed to steer clear from the destructive and murderous path of COVID-19, they had better keep that distance or walk further away. Stay away from that path as far as possible. We ought to take all the necessary precautions because the vaccine will take long to develop – 12 to 18 months. That’s according to credible and reliable sources. Don’t pin your hopes on the claims of armchair experts (quoted by undiscerning social media users who excitedly post just about anything on their social media accounts without cross-checking and verifying) that a vaccine is coming out very soon or has already been developed.
Taking all the necessary precautions is different from becoming paranoid. We cannot afford to be too anxious and worried. We may be saving ourselves from the contagion but we might die of other illnesses resulting from emotional and mental distress. We can still live a normal life while observing the established protocols set to prevent the spread of the virus.
We really have reasons to be alarmed, but we ought to be rational.
And this is really a cause for alarm – only 20 years into the 21st century and we have already been stricken by 5 severely infectious and deadly diseases – Swine Flu, Ebola, MERS, SARS, and COVID-19. When I googled it (and hopefully all the information I got are accurate), I found out that that’s already the total number (5) of epidemics/pandemics for the entire 20th century. Google also told me that should you combine all these pestilences during the first two decades of the current century and the whole of the preceding century – and they are 10 all in all – that would already equal all of the fatal contagions that plagued the human species from 1800s down to time immemorial.
We can be consoled somehow by the fact that all known pandemics – from the distant past to the modern times – had their reign of terror ending at a certain juncture in history. Although a few, like the Bubonic plague (the deadliest in terms of number of fatalities), did comeback and continued its murderous rampage. Some of those pestilences would still afflict some people sporadically at certain periods in history, including the modern times. BBC reported in 2013 that a boy died of the Bubonic plague in Kyrgyzstan. But lest we forget that one of these viruses is still silently (and effectively) afflicting millions of people around the world – HIV. As reported by WHO in 2018, there are 37.9 million people around the world suffering from AIDS.
We are all hoping (and praying) that the COVID-19 crisis would end very soon. A few epidemiologists expressed fears though that even when the new corona virus contagion gets contained, it may, God forbid, come back to haunt us during the annual flu season. Thus, getting inoculated against the virus is a must. But, the vaccine could be available February next year at the earliest.
With a specific medicine that could nip the virus in the bud and not just alleviate the sufferings of severely infected patients yet to be discovered and the vaccine still in the process of development, our best bet for survival is heeding directives given by health authorities. They know better than the armchair experts and the skeptics around us.
And most people in COVID-19 stricken areas are heeding the advice of their duly-constituted authorities – to wear masks whenever they venture outside of their homes, to frequently wash their hands, and to strictly observe “social distancing.” Most people, nowadays, are learning to be obedient. If in the past they blatantly disregarded existing rules, now they toe the lines and do exactly what their leaders are saying. If in the past they would march to the streets whenever their civil liberties are violated, now they have willingly surrendered some of them. They allowed themselves, for their own sake anyway, to be incarcerated in their own homes to venture out only at designated times of the day to buy whatever they need or transact very urgent business matters. Most people in most countries are quarantined for a certain period of time. This, of course, are done only in countries where total lockdowns were declared.
Only a handful of the countries where the COVID-19 is wrecking havoc did not implement lockdowns and it remains to be seen how such would affect their management of the contagion. But the epidemiologists are unequivocal in asserting that to effectively stem the further spread of the contagion “social distancing” is a must. With big cities and urban areas being densely populated, quarantining people in their own homes is seemingly the only way to effectively implement “social distancing.” There are already countries who did not impose lockdowns realizing this rather belatedly, and the results are regretful. The South Korean government ensured the even if they did not declare lockdowns, especially in areas most affected by the virus, their citizens would strictly observe “social distancing.” They did. The South Koreans obeyed resulting to incidents of viral infections gradually abating
The reason citizens in countries where lockdowns were implemented embraced their fate and agreed to the stringent measures being put up by their governments is that they understand that these are not ordinary times and that there is only one right that counts now – the right to live. People are beginning to trust their leaders.
Conversely, people in leadership positions are showing more resolve in enforcing the necessary measures to ensure the safety and well-being of their constituents. They seem to be more sincere in what they say and do. The novel corona virus have brought the governments and their people closer. Covid-19 have also broken the walls that divide the ruling party and the opposition. Politicking is being set aside. They both need to sing the same tune and dance coordinately to that tune.
In dire situations like this that governments need to assure their people that they are on top of the situation. And indeed leaders of the different countries affected by the current crisis should tighten their grip, not only to ensure that they could provide the assistance they are capable of giving to their citizens but also in making sure that the adventurists would not take advantage of the situation.
There are certain values also that most societies in different parts of the world have neglected that are slowly re-emerging. One of them is civic responsibility. Governments know that when they enforced lockdowns, economic activities ground to a halt. Consequently, businesses are closed and people could not work for they ought to be staying at home. So, the governments felt obliged, to extend all kinds of assistance for their citizens. But some countries have limited resources. They are incapable of helping their citizens sufficiently, especially if the COVID-19 crisis will last long. So, citizens who have the capability are offering help. From out of their own pockets they are donating either cash or in kind to organizations giving relief goods to the needy. We see some of the wealthy people becoming instant philanthropists.
These are the silver linings amid all the horrors we are witnessing.
Because of the COVID-19, people are learning to care for each other. They are willingly sharing whatever they could for their fellowmen, helping them in any way they could. We are rediscovering the meaning of community. We are seeing people expressing their support and appreciation for the efforts of the doctors, nurses, and volunteers who are unselfishly putting their own lives in the line to try to save the lives of or at least alleviate the sufferings of the those who were infected by the virus.
The COVID-19 crisis is also making us realize what really are the basic essentials of life, the very basic things we need – food, simple clothes and shelter. What’s the use now of all our extra possessions – nice cars, expensive jewelry, and designer’s clothing?
The COVID-19 is reminding us as well of our mortality. It’s forcing us to rethink how are we treating our bodies. Are we taking good care of it to the point that we are eliminating disease as the possible cause of our untimely demise? This deadly virus is telling us that whatever are our pursuits and endeavors in life, we cannot afford to disregard our health.
Lockdowns enforced by governments reunited families. Yes, forcing us to stay at home brought us back to our family. We have never been closer to our loved ones than nowadays. Perhaps most of us finally realized that at the end we only have each other to rely on. The COVID-19 scare made us embrace our loved ones tighter than never before.
And there is one more that the current pandemic rekindled – spirituality. The COVID-19 brought us back not only to our family but also to God. The faith community have never prayed so hard supplicating Him to end the crisis. We have never seen believers praying unselfishly, praying not only for themselves and their loved ones and friends but for the rest of humanity… praying that may God give the leaders of all nations the wisdom and resolve to lead and protect their citizens in these critical times… praying that may He help the scientists and medical experts find in the soonest possible time the cure and develop the vaccine against this pestilence… praying that may He protect and strengthen the health professionals in hospitals and care homes helping the victims of the virus… praying that may He help the COVID-19 patients recover… praying that may He grant eternal repose to the souls of those who died because of the virus.
It’s sad that it is only in times of tragedy that we remember Him.
We know that God’s love and mercy for humanity abound. He will listen to our prayers… in His own time.
The one thing that we should not forget – it’s not the end of the world. It has not stopped spinning.
We have a life to live, with or without COVID.
COVIDized
A new word may soon be added to the English vocabulary – “covidized.” Should it happen, it might end up as the word of the year and even of the current decade. Very likely that lexicographers would classify it as a participial adjective and assign the following meaning to it: infected, affected, or influenced by COVID-19.
We may say that persons are covidized if it is confirmed that they are infected by the virus. For those who find the expressions “COVID-19 positive” or “infected by COVID-19” too long, “covidized” is a good alternative, especially for writers who may no longer wish to hit the “caps lock” on their keyboards to capitalize the letters C – O – V – I – D and to not move a little bit higher anymore certain fingers to hit the hyphen and the numbers 1 and 9.
Instead of saying that “the COVID-19 pandemic has affected many parts of the world”, we may simply say that “the whole world has been covidized” (Yes, except Antartica). Some countries are more affected by the pandemic than the others. And now that the US has more cases than any other country in the world, we may say “US is currently the most covidized country in the world.” That is if confirmed number of cases is the basis for determining which country is most covidized. Should the criterion be number of deaths, the dubious distinction “most covidized country in the world” would belong to… the US also. But the title “the first covidized country in the world” belongs to China. The last country to be covidized remains unknown. North Korea, reporting only one case (as of the 26th of July, 2020), is the “least covidized country” in the world.
Most of the current policies and decisions governments of countries, corporations, companies, and organizations are formulating and implementing are all covidized. Meaning that those policies and decisions are influenced by present and emerging social, political, and economic realities and trends brought forth by the onslaught of the COVID-19 pandemic.
The world economy has been covidized and experts warned that we are facing global recession that may be worse than that one triggered by the global financial crisis in 2008. Because of the lockdowns imposed by many of the countries that were covidized, almost all economic activities ground to a halt. Most people couldn’t work to earn a living. Governments are now providing all forms of assistance they could offer to their citizens. But not all countries have vast resources that would enable them to help their people for a long period of time should the COVID-19 crisis drags on for months or, God forbid, years.
Even if we are not infected by the virus, we are all covidized in one way or the other. Our way of life drastically changed since the COVID-19 wreaked havoc. We are encouraged to wash our hands frequently, to wear masks wherever we go, and to strictly observe “social distancing.” We need to abide by these directives for our own sake. We are also told to stay inside our homes and avoid large gatherings as much as possible. Consequently, most people have not attended church services for a long time now. Church leaders responded by providing their members church services online.
People are advised also to avoid going to theatres, internet cafés, and videoke bars. Their main sources of entertainment nowadays are the Internet, TV, and radio. And since fitness centers are included among the places that people should avoid, they either exercise using whatever equipment they have at home or not exercise at all. In some countries where total lockdowns and curfews are observed, people are forced to stay at home and are not allowed to go out at night and to travel even just to the next town or village during daytime.
These covidized advisories are all necessary for our survival. If we don’t follow them, we are endangering our own lives and may be compromising the safety of our loved ones and other people as well.
We should bear in mind that anyone could be covidized. The virus spares no one. Even the richest and the most powerful are not immune to the disease. It doesn’t respect age as well. We know that the elderly people are more vulnerable to it but this should not make the members of the Gen Y and the Gen Z complacent. They could get infected also if they are stubborn and careless. Even the healthiest of athletes who are known for their ultra-healthy lifestyle are susceptible to COVID-19. So, nobody is safe. Anybody could be covidized at any given time.
We now live in a covidized world. We have no choice but to embrace covidized realities and move on.
ISANG ORAS
May humintong sasakyan sa tapat namin. Nang madinig kong parang may bumubukas ng gate ay sumilip ako sa bintana. Dumating na si papa. Pinatay ko muna ang TV, tumayo ako mula sa kinauupuan ko upang salubungin siya. Bandang alas-dos ng hapon noon. May sinat ako kaya ako umabsent.
“Nandiyan na ba ang kapatid mo?” ang bungad ni papa pagkabukas na pagkabukas ko ng pintuan.
Nabigla ako. Pulang-pula kasi ang mukha ni papa at mukhang seryosong-seryoso. Nagsasalimbayan ang mga kunot sa kanyang noo. Umiling na lamang ako bilang kasagutan. Nagatubili tuloy akong abutin ang kanyang kamay upang magmano katulad ng nakagawian namin ng bunso kong kapatid na si Athena tuwing si papa’y dumarating.
“Ano ba ang ginawa ni Athena at kaylangan ko pang magpunta sa principal’s office bukas? Ang dagdag na tanong ni papa habang ito’y naglalakad papunta sa sala. “Sabi ni Teddy na wala namang meeting ah.”
Iyon pala ang dahilan kung bakit wala sa mood si papa. Napaisip tuloy ako kung ano nga ba ang ginawa ni Athena at bakit pinapapunta si papa sa school.
“Hindi ba’t mahigpit kong bilin sa inyo na ayaw na ayaw kong maaabala dahil sa mga walang kapararakang bagay?”
Naupo na si papa at tinanggal ang kanyang kurbata. Naupo rin ako sa tabi niya.
“Mahalaga ang oras sa akin.”
Nakinig na lamang ako kay papa. Wala kasi akong maisagot sa kanya. Ako man ay wala ring nalalaman kung ano ang ginawa ng kapatid ko sa school. Wala namang sinabi sa akin ang adviser nila nang magkita kami kahapon. Tuwing hapon kasi ay sinusundo ko ang aking kapatid sa kanilang classroom para sabay kaming umuwi.
Ano nga kaya ang nangyari? Siguro seryoso dahil kinakaylangan pang papuntahin si papa doon. May sinaktang kayang kaklase si Athena? Imposible. Hindi naman salbahe ang kapatid ko. Masayahin nga siya’t malambing. Malabo namang sinagot-sagot niya ang sinoman sa kanyang mga guro. Hindi mangyayari iyon. Napakabait na bata ni Athena. Lalong hindi naman siguro siya nangumit ng ano mang gamit ng mga kaklase niya o nagnakaw ng pera. Binibigyan kami ni papa ng pera araw-araw bukod pa sa puwede kaming kumuha ng kahit anong pagkain at prutas na nasa lamesa at refrigerator.
Ang napansin ko lang nitong mga huling araw eh parang matamlay at malungkot si Athena.
“Christian!”
“Po?!”
“Pakisabi nga kay ate Flora na tawagan ang school principal ninyo. Pakitanong kamo kung puwedeng ngayon na lang ako magpunta doon. Hindi ako puwede bukas, may mahalaga pala akong meeting na hindi maaaring hindi ko puntahan.”
“Ah papa, nagpunta po sa palengke si tita Flora. Ako na lang po ang tatawag.”
Tinanguan lamang ako ni papa. Ayaw pa rin siyang tantanan ng mga kunot sa kanyang noo. Parang naka-drawing na iyon doon.
Dalawang bagay lang kung bakit ayaw na ayaw ni papa na magpunta ng school kung ang dahilan eh may kapalpakang ginawa ako o si Athena. Una , isang lawyer si papa at maganda ang reputasyon niya sa komunidad. Pangalawa, napakahalaga ng oras para sa kanya. Ayaw niyang aksayahin ang oras sa mga bagay na walang katuturan. Napakadami niya kasing kliyente. Ang dami niyang hawak na kaso.
Kapag darating nga siya ng bahay matapos kaming magmano sa kanya ay hahalikan laman niya kami at didiretso na siya sa kuwarto o sa kanyang library. Kapag kami’y bumangon na sa umaga ay wala na siya. Ang mag-aasikaso sa amin ay si tita Flora, ang matandang dalagang pinsan ni mama. Ang naghahatid-sundo naman sa amin ay si kuya Teddy, ang driver-bodyguard ni papa. Pagkahatid niya kay papa sa opisina ay babalik siya sa bahay upang ihatid naman kami sa school.
Matagal na kasing patay si mama, tatlong taong gulang lang daw ako noon. Namatay siya pagkapanganak kay Athena.
Sabi ni tita Flora na napakasakit para kay papa ng pagkamatay ng aming ina. Kaya kung masipag na siya dati sa trabaho ay dumoble pa ang sipag nito. Isinubsob daw ni papa sa kanyang trabaho ang kanyang sarili. Sa eksaktong salita ni tita Flora eh parang naging “therapy” daw para kay papa ang trabaho. Hindi ko naiintidihan kung ano ibig sabihin ng sinabing iyon ni tita Flora.
Parang ayaw na daw ulit pang mag-asawa ni papa. Iyong ang sabi ni tita Flora sa amin kaya nga Grade 6 na ako at ang kapatid ko ay Grade 2 na eh wala kaming nakikitang idine-date si papa.
Mabuti na lang at hindi kami iniwan ni tita Flora mula nang maulila kami sa ina. Siya na ang nagsilbing nanay… at tatay namin. Si papa ay napakadalang kaming kausapin. Minsan habang pumapasok siya ng bahay at saan man siya maglagi dito eh may nakasalpak pa na telepono sa kanyang tenga. Sa kasabikan ko siguro sa kanya ay minsan napapanaginipan ko na natutulog siya sa aking tabi. Minsan kapag inaabutan namin siya sa lamesa eh kung hindi cellphone ang hawak niya eh diyaryo.
“Papa, pwede ba tayo mag-usap?” ang tanong ni Athena minsan.
“Naku anak, pasensiya na ha… nagmamadali ang papa. May nagpa-schedule sa aking makipagusap mamayang alas-diyes. Sayang iyon anak, isang libo sa isang oras ang ibinabayad sa akin kapag may consultation.”
Matapos kaming halikan ni papa eh nagmamadali siyang umalis, kasunod si kuya Teddy.
“Hayaan mo Athena, mamayang gabi pagdating ni papa mo eh sabihin kong bigyan ka ng oras para makapag-usap kayo.” ang pangako ni tita Flora kay Athena.
“Ang mahal pala ng bayad nila kay papa kung gusto nila siyang kausapin, one thousand pesos per hour” ang sabi ng bunso kong kapatid.
“Ganoon talaga kapag sikat na ang abogado, nagiging mahal ang bahay kapag kakausapin mo sila o kukunsulta ka.” ang sagot naman ni tita Flora.
At mula noon halos tuwing umaga ay tinatanong ni Athena si tita Flora kung pumayag si papa na kausapin siya at ang laging sagot ay, “Pasensya na Athena, sobrang dami ng appointments ng papa mo.”
Ganoon ka-busy ang papa kaya kahit sa mga parents’ meetings eh si kuya Teddy ang madalas dumalo. Akala nga ng ibang mga kaklase namin ni Athena na siya ang tatay namin.
“O Christian, ano ang sinabi ng principal?”
“Okay daw po, bago lang daw sana mag alas-kuwatro eh makarating daw kayo doon. Ang kakausap daw po sa inyo ah iyong adviser ni Athena at ang guidance counselor.” ang sagot ko kay papa.
“Sige. Magu-UBER na lang ulit ako. Pakisabi kay Teddy na pagkahatid niya dito kay Athena ay puntahan niya ako doon sa school at didiretso pa kami sa isang appointment ko mamayang gabi.”
“Opo pa.”
“Pakisabi rin kay ate Flora na huwag munang patulugin si Athena hangang hindi pa ako dumarating. Ano mang problema ang ginawa niya eh dapat ipaliwanag niya sa akin ng mabuti mamaya. Mapapalo ko yata ang kapatid mo sa unang pagkakataon.”
Lumabas ng bahay si papa nang tumigil sa harapan ng bahay ang tinawagan niyang UBER.
Lagot si Athena nito. Namamalo talaga ang papa. Ilang beses na rin niya akong pinadapa at pinalo sa puwit gamit ang tsinelas dahil sa aking kalikutan at kakulitan
Pagkatapos nun ay laging ipinapaliwanag sa akin ni tita Flora kung bakit ako pinalo. Pero noong Grade 3 pa yata ako huling napalo ni papa.
Ano nga kaya ang nangyari? Kay hirap talagang isipin na may kalokohang gagawin si Athena. Baka naman “cutting classes” lang. Baka matapos ang breaktime eh naglaro silang magkakaibigan at late silang bumalik sa klase.
*****
Dumating si Athena labing-limang minuto pagkaalis ni papa. Matamlay ito. Maaring pagod o may dinaramdam. Matapos akong halikan sa pisngi ay dumiretso ito sa kanyang kuwarto.
Maya-maya’y dumating na rin si tita Flora.
“Christian, dumating na ba si Athena?”
“Opo tita! Nasa kwarto. Para pong may dinaramdam si bunso.”
“Ganoon ba! Bakit kaya? Baka lalagnatin. Baka nahawa mo. Teka ipagtimpla ko ng juice tapos puntahan natin sa kuwarto niya ha.”
Habang inihahanda ng tita Flora ang mga dadalhin sa kuwarto ni Athena ay sinabi ko sa kanya ang mga nangyari habang nasa palengke siya.
“Christian, sigurado ako, ano man ang dahilan at pinapunta sa school ang papa mo eh hindi dahil may ginawang kalokohan o may sinaktan ang kapatid mo. Tingin ko may ibang dahilan.”
“O baka naman tita eh may nangbu-bully pala kay Athena ah.”
“Ready na itong juice at mga prutas, tara na sa kuwarto ng kapatid mo.”
*****
Nakaawang ang pintuan ng kwarto ni Athena nang pinuntahan namin ito. Dahan-dahan kaming pumasok. Nakahiga ang kapatid ko. Nakasuot pambahay na.
“O tita…kuya! Wow juice… and my favorite fruits.”
“Anak kumusta ka? May masakit ba sa iyo?”
“Tita wala naman po. Napagod lang ako sa P.E. namin. Tinuruan kasi kaming sumayaw.”
Nakahinga ako ng maluwag nang sabihin iyon ng kapatid ko.
Sumandal sa ulunan ng kama si Athena at sinimulang kainin ang mga prutas.
“Ah, Athena. Kumusta naman sa school. Meron ka bang gustong sabihin sa amin? Ang tanong ni Aling Flora.
“Ha? Eh… wala naman po. Wala naman pong problema sa school. Everything is okay.”
“Athena, baka may nambu-bully sa iyo doon ha. Sabihin mo lang sa akin,” ang wika ko.
“Hay naku kuya, paanong may mangbu-bully sa akin sa school eh alam nilang attorney si papa at may malaki at matabang grade 6 pa akong kuya.”
“Heto naman, ipinangalandakan pa iyong mataba.”
“Ay… sorry kuya. Chubby pala,” ang natatawang sabi ni Athena.
“Pero anak napansin ko lang na matamlay ka nitong mga nakaraang araw. May problema ba?”
Hindi agad makasagot si Athena.
“May gusto ka bang sabihin bunso?” ang tanong ko.
“Wa… wala naman kuya. Nami-miss ko lang si papa. Gusto ko siyang kausapin. May gusto akong sabihin. May gusto akong itanong. Kaya lang lagi naman siyang busy.”
Naiintindihan ko ang nararamdaman ni Athena. Ako man ay gustong-gusto kong kausapin si papa minsan kaya lang parang wala na siyang panahon para sa amin.
“Kuya, pahingi naman one hundred o… please!”
“Oh bakit, aanhin mo pera?” ang tanong ko.
“Basta kuya bigyan mo na ako one hundred. Sige utang na lang. Ibabalik ko rin sa iyo. Sige na please.”
“Sandali. Kuhanin ko lang ang wallet ko sa kuwarto.”
“Huwag na Christian,” ani tita Flora.
Dumukot sa bulsa niya si tita Flora.
Nangiti si Athena nang tanggapin ang perang bigay ng tita Flora. Bumangon siya mula sa kama at kinuha ang kanyang bag. Inilabas niya ang ilan pang dadaanin at binilang.
“Hayan… sa wakas nakumpleto ko na ang perang kaylangan ko.”
Tuwang-tuwan inilagay ni Athena ang mga dadaanin sa bulsa ng kanyang suot na shorts.
“Tita ilalabas ko na lang po ito meryenda ko. Manonood po ako ng TV.
“O sige na bunso ako na lang ang bibitbit nito,” ang sabi ko kay Athena.
“Ay ang bait naman ng kuya ko. Thank you po!”
*****
Magaalas-otso na nang dumating sina papa at kuya Teddy. Kasalukuyang kumakain na kami ng hapunan.
Dire-diretso sa refiregerator si papa. Hindi pinansin ang pagbati namin sa kanya. Para lamang kaming mga estatwang dinaanan niya. Si kuya Teddy naman ay naupo upang sumalo sa amin.
Dala ang isang baso ng malamig na tubig eh umupo si papa sa tabi ni Athena.
“Athena bakit mo ginawa iyon?” ang tanong ni papa.
“Ang… ang alin po papa?”
Mabilis na tinungo ni tita Flora ang kinauupuan ni Athena. Tumayo siya sa likod nito at hinawakan ang kapatid ko sa kanyang mga balikat.
“Kinausap ako ng guidance counselor at adviser ninyo. Bakit sa palagay mo ako pinapunta doon at kinausap.”
“Papa… let me explain,” ang wika ng bunso kong kapatid.
“Bakit ka nangutang ng pera sa mga kaklase mo? Bakit mo ginawa iyon Athena? Nakakahiya!”
Napayuko na lamang si Athena.
“Sorry po papa. Babayaran ko po naman sila unti-unti mula sa baon na binibigay ninyo sa akin.”
“Eh bakit kaylangan mong mangutang, binibigyan ko naman kayo ng pera araw-araw at nagbabaon pa kayo ng pagkain. Sana sinabi mo sa akin na kaylangan mo para binigyan na lang kita. Hindi iyong nangungutang ka. Nakakahiya.”
Nagsimula ng manggilid ang luha sa mga mata ni Athena. Tumakbo siya sa sala. Naupo at doon ay tahimik na umiiyak.
Sumunod kaming lahat kay Athena sa sala. Naupo sa tabi niya si tita Flora. Naupo rin kami ni papa sa magkahiwalay na upuan. Nakatayo lang si kuya Teddy.
“Bunso saan mo ba kasi gagamitin ang perang iyon?” ang tanong ni tita Flora.
Habang dumadaloy ang mga tahimik na luha sa pisngi ni Athena ay sinabi nito, “Para po kay papa.”
“Ha!? Para sa akin? ang gulat na bulalas ni papa.
Natahimik kaming lahat.
Tumayo si Athena mula sa kanyang kinauupuan at lumapit siya kay papa.
Mula sa bulsa ng shorts ay dinukot ang mga dadaaning inilagay niya doon.
“Papa heto po ang pera. Bayad ko po. Isang libo iyan para sa isang oras ninyo.” Ang sabi ni Athena matapos ilagay sa kamay ni papa ang pera.
Hindi nakakibo si papa. Kitang-kita ko sa mukha niya ang pagtataka.
“Gusto ko po kasi kayong makausap ng kahit isang oras lang. Makakwentuhan. Mayakap. Mahalikan.”
Sa punto iyon ay napayuko si papa.
“Mahal po kasi ang bayad ninyo bawat oras kaya isang oras lang po ang kaya kong bayaran. Pero okay na po sa akin ang isang oras na kasama kayo. Okay na sa akin iyon.”
Umiiling-iling si papa.
“Inipon ko po ang five hundred last week mula sa baon ko. Iyon pong four hundred ay inutang ko sa mga classmates ko at one hundred naman po ang bigay ni tita Flora.”
Hindi ko napigilang lumuha.
Aywan ko kung bakit sina tita Flora at kuya Teddy ay iniwan kami’t bumalik sila sa kainan.
“Kaylan ko po kayo puwedeng makausap papa? Hayan bayad na po ako. Ngayon na po ba? Kuya puwede bang orasan mo ang paguusap namin ni papa?”
“ENOUGH! I am so sorry Athena.” Niyakap ni papa si Athena nang mahigpit at sa pagitan ng mga hagulgol niya ay paulit-ulit niyang sinabi ang sorry.
“Papa, galit ka ba sa akin dahil namatay si mama matapos akong ipanganak?”
“Ha? Anak, kahit kaylan hindi ako nakaramdam ng ano mang galit sa iyo dahil doon.”
“Talaga po papa?”
Lalong humigpit ang yakap ni papa kay Athena at parang batang humagulgol.
“Anak, maniwala ka sa akin. Hindi ako galit sa iyo. Mahal na mahal kita… kayong magkapatid… mahal na mahal ko kayo.”
Tumingin sa akin si papa at sumenyas na lapitan ko sila.
Lumapit ako’t ikinulong ko sila ni Athena sa aking mga bisig.
“Christian…Athena… hindi lang ninyo alam pero tuwing gabi kapag kayo’y tulog na tulog na eh halinhinang pinupuntahan kayo ng papa ninyo sa inyong kuwarto.” Ang sabi ni tita Flora.
“Talaga po papa? Tuwing gabi eh nasa kuwarto namin kayo?” ang tanong ni Athena.
Tumango si papa sabay halik sa pisngi ni Athena.
Ang akala ko ay nanaginip lang ako kapag nakikita ko si papa sa aking kuwarto sa tuwing ako’y naaalimpungatan. Totoo palang nandoon siya.
“Sorry Athena… Christian. Hayaan ninyo, simula ngayon, isang oras bago kayo matulog eh dito muna tayo sa sala o kaya sa garden. Mag-bonding tayo. Babawi ako sa iyo.”
“Promise iyan papa ha,” ang wika ni Athena.
Tumango-tango si papa at pagkatapos ay halinhinan siyang humalik sa amin ng bunso kong kapatid.
“Balik na kayo dito, tapusin na natin ang pagkain.” Si tita Flora iyon.
– W A K A S –
DAHIL SA BIGAS, NOODLES, AT SARDINAS
Kung noong may pagkakataon kang magsikap
… pagkakataong mag-ipon
Eh nag-ipon ka.
Nagtabi.
Kung noong tag-araw
Sa halip na sa ilog naligo’t nagtampisaw
Ikaw sana’y namingwit.
Ang nahuli mong isda…
hindi lahat kinain.
Ang iba sana’y ginawa mong daing.
Kung noon ika’y nagsuksok
Ngayon sana ika’y may madudukot.
Ngayon sana’y hindi ka parang kawawa
Nagmumukhang timawa.
Aasa ka ngayon sa ibibigay
ng munisipyo… ng barangay.
At kapag hindi ka nabigyan…
Sa ano mang kadahilanan
Magagalit ka.
Ika mo…
MGA WALANGHIYA KAYO!!!
NASAAN ANG BIGAS KO…
ANG DE-LATA KO…
ANG NOODLES KO?
Nagkakandalaiti ka.
Halos sumabog ang iyong ngala-ngala.
Halos malagot ang lahat ng litid mo sa lalamunan.
Isinumpa mo ang pamahalaan.
Nanakot ka pa na hindi mo na iboboto si mayor… si kap.
Susme.
Eh ‘di huwag!
Ika mo pa…
YOU”RE SO UNFAIR KAP!
WALA KANG KUWENTA!
Bakit sila meron, ako wala?
Eh ano ang gagawin kung naubos na.
Hindi lahat mabibigyan.
Sa dami ng nangangaylangan.
Maghintay ka lang.
Baka sa susunod ikaw naman.
At FYI mare… pare
Hindi isang karapatan
ang bigyan.
Ang tanong kasi –
Bakit kaylangang mong manghingi?
Bakit kaylangan mong bigyan?
Bakit kaylangan mong iaasa ang iyong buhay
sa limos, sa donasyon, sa bigay?
Walang-wala ka ba talaga?
Sobrang gipit?
Sa gutom mamimilipit
Kapag walang relief?
Eh bakit nagkaganoon?
Bakit hindi mo ito pinaghandaan?
Bakit sa halip na ikaw ang tumulong
eh ikaw pa ang dapat tulungan?
Bakit ang pagkaing ihahandog mo sa hapag…
Ang kanin at ulam na isusubo ng asawa mo’t mga anak.
Eh kaylangan mong iaasa kay mayor o kay kap?
Noon kasing wala pang COVID…
Noon kasing wala pang krisis…
Ano ang ginawa mo? Papetiks-petiks.
Painom-inom… patong-its tong-its.
Kaya hayan tanging ang pag-asa mo ngayon eh relief.
Makikapagkagalit ka
dahil sa ilang piraso ng noodles at sardinas,
dahil sa ilang kilo ng bigas.
Nasaan ang iyong dignidad?
Paano kung ang krisis matagal matapos?
Paano kung ang gobyerno wala na sa iyong ilimos?
Paano kung wala nang magbigay ng noodles at sardinas?
Paano kung wala nang magpamudmod ng bigas?
Ano na?
Game over ka!
Nganga!!!
At iyon namang ilang tao diyan
Na alam nating may mapagkukunan
Bakit pati kayo eh gusto pang maambunan?
Bakit pati kayo eh kaylangan pang tulungan?
Mare… pare
Ikaw na de-kotse
Wala na ba kayong bigas?
Talaga lang ha.
Sawa ka na ba sa baka at salmon
Sawa ka na ba sa hamon
Sa sobra bang sarap ng ulam ninyo
kaya sa noodles at sardinas nasabik kayo?
CORONAng Tinik
CORONAng tinik
Bumaon ka sa aming anit.
Pangamba ang iyong hatid
Sa buhay namin ika’y balakid.
CORONAng tinik.
Kami’y naghihinagpis!
Sa takot ay alumpihit!
Heto kami’t nagkukulong lang sa silid,
Nangangambang kami’y iyong madagit,
Nandiyan ka lang kasi’t aali-aligid.
CORONAng tinik
Lubha kang malupit.
Wala kang kasing-bagsik!
Kay kamatayan ika’y nagpagamit,
Nagsilbi kang kanyang karit.
Oh mahabaging Amang nasa langit
Kami’y naninikluhod… tumatangis
Tanggalin ang CORONAng tinik
Na sa aming ulo’y nakasabit.
ON PERSPECTIVE
I do have a friend who would usually be mistakenly identified as me. There were many instances that people in the university where both of us are teaching called me by his name and him by mine. Why? I am not a dead ringer for him but very likely that our similar built, height and rounded face would make people commit that mistake.
Seemingly bemused, he asked me one time, “Why would they think I am you? Do I look as old as you are?” I paused for a while, smiled then told him jokingly, “No, I think I just look as young and handsome as you are.”
As my friend laughed at my response, I thought that the contrasting way we looked at the issue has opened an opportunity for me to revisit the topic “perspective.”
That (perspective) is one of the most amazing things about us humans – our tendency to look at the same thing differently.
Anything in this world can be viewed from different perspectives. We get to decide at what angle we would look at circumstances, problems, events and even objects using lenses that are uniquely ours. We tend to measure the value of those things using our own sets of standards and label and define them according to our beliefs. Those standards and beliefs are shaped by the way we were raised by our parents, trained by our teachers, influenced by the people around us, and conditioned by our culture.
The sum total of the experiences we accumulated since birth and the amount and quality of information we gathered through the years from different sources are the factors that contribute to the kind of perspectives we develop as persons. Our way of viewing things depends on the belief system that those experiences and information impressed upon us.
Each person is entitled to embrace a particular attitude towards something. There are no specific measurement to determine the rightness and wrongness of perspectives. Only the consequences of a person’s action (or the lack of it) as a result of embracing certain perspectives could perhaps be labeled as right or wrong.
When we are about to take a perspective it’s like we’re positioning ourselves in the number scale and decide whether to go north or south. We can either be positive or negative with our perspective. Those are the only directions we could take when we look at issues and circumstances confronting us. It’s a matter of choice.
Perspective is said to be like a coin, it only has two sides. We flip the coin and choose either “head” or “tail.”
Our perspectives affect the decisions we make. They inform the things we think, say and do. Thus, while we are entitled to have any kind of perspective, in the same manner that we are entitled to our own opinions, we have to understand that we will bear whatever consequences there may be for embracing the perspectives we take.
We also need to understand that we could not assume that what we believe or see is definitive. Different people have different ways of looking at things. The perspective of the world that dictates the lens through which we see it is not the same for everybody. We need to develop the ability to see things from another’s viewpoint.
Perspectives can either be broad or narrow.
Having a broad perspective means being able to see the bigger picture. `
I once had a conversation with another friend about working conditions. He bewailed the fact that a truck driver in his country earns more than what he is earning in a year as an expat teacher. After listening to his litany, I told him to pause for a while and dig deeper into his comparison and consider other factors like number of required work hours and the physical demands for the job. When computing the number of hours, I reminded him that we as teachers are not actually working during winter and summer breaks but we get paid in full by the university as stipulated in our contracts.
He realized at the end that his pay per hour is actually higher than the truck driver and his working conditions are much better.
It is not really hard to train the mind to look at the bigger picture. It is easy to look beyond the obvious if only we’re open-minded. It does not require a special kind of training. All we need is common sense.
There are a lot more that could be explored in the discussion of perspective. At the end, the thing that matters is the answer to the question, “How do our perspectives affect the way we live?”
If the lenses we are using to view the world have brought us success and happiness, why change them. We’ve been told many times, “If it ain’t broke, don’t fix it.” But what about if those lenses are seemingly broken and have caused us nothing but failure and misery? Is it time to visit an OPTIMIST?
TONG-ITS TIME(3)
(Last of 3 parts)
Ipinakita ni tata Berting ang mga buong niyang baraha. Tatlo na lang pala ang hindi pa buo – dalawang dos… isang alas. Singko na lang ang baraha ni tato Berting. Kaya pala kuwatro’t tres ang mga itinapon niya kay Khalil. Akala ko pa naman sure win na ang baraha ko.
Batuktok ako.
“Ilan ka sir?”
“Talo po ninyo ito. Otso pa. Tatlo butas ko.”
“O ikaw Khalil. Kung kuwatro ka’y panalo, pero kung singko ka eh resbak ka lang… pero kung nagloko-lokohan ka nanaman eh patay kang bata ka.”
At ipinakita ni Khalil ang kanyang baraha. Ang hindi buo’y isang tao, dalawang singko, isang sais, at isang alas. 27 ang bilang niya. Bale 22 ang butas. Malaki-laki ang babayaran niya.
Bago inayos ni tata Berting ang baraha eh pinaglayo-layo niya ang mga baraha ni Khalil. May lumabas na isa pang tao sa ilalim ng baraha ni Khalil.
“Aha… may itinatago ka pa palang isang tao ha. Plus 10 ang butas mo.” Ang sabi ni tata Berting. “Mandadaya ka pa ha.
“Ay sorry… meron pa palang baraha sa ilalim. Nadikit siguro kaya hindi ko napansin.”
“Ganoon, hindi mo alam?” Ang tanong ko.
“Oo naman. Kaylan ko ba kayo dinaya?”
“Madalas.” Halos magkasabay na sinabi namin ni tata Berting iyon kay Khalil.
“Baka lang makalusot.” Ang sabi ni Khalil.
At nagtawanan kaming tatlo.
Nangyayari iyon minsan kapag naglalaro ng tong-its. Kaya kaylangang alisto ka. Minsan sasadyain ng player iyon, minsan nama’y talagang honest mistake. Kapag may nagbaba ng straight na baraha – sabihin nating diamond – eh tignan mo nang mabuti at baka heart pala ang isa doon. Ginagawa ni Khalil paminsan-minsan iyon. Ako man ay ganoon din. Siguro si tata Berting man, baka hindi ko lang napansin kahit minsan. Pandarayang maituturing iyon pero sa aming tatlo ay parang bahagi lang nang kapilyuhan na tinatawanan lang namin kapag may sumubok na gumawa. Pero kung hindi sila ang kalaro ko, lalo na kung hindi ko kabiruan, eh hindi ko kaylan man susubukang gawin iyon dahil baka bugbog ang abutin ko.
Nagbayad si Khalil. Kulang-kulang na 200.
“Hayan tata Berting may bagong record tayo… 200 hundred sa batuktok. Record holder – Khalil!!!” Ang wika ko sabay sundot sa tagiliran ng parang ngunguto-ngutong si Khalil.
“Heto… magtotong ako ng beinte kahit hindi pa ako nakaka-hit. Kasi naka jackpot ako. Ulitin mo pa ha Khalil. Laban ng laban kahit mataas ang baraha.”
“Talagang uulitin ko. Hindi naman ako marunong madala. Ngayon pang sugatan na ako.”
Nagpatuloy ang pagtotong-its namin.
Dalawang oras na halos ang lumipas. Umabot na ng labing-apat ang bato sa gitna pero wala pa ring nakaka-hit. Nangyayari talaga ang ganoon. Minsan nga eh umaabot pa kami ng hanggang labing-walong bato bago tamaan. Ang pagkakaiba lang at ang nakakapagtaka sa pagkakataong iyon ay kaming dalawa lang ni tata Berting ang nagpapalitan ng tama. Katakot-takot na ang kantiyaw na inabot sa amin ni Khalil dahil mula ng nanalo siya sa unang round eh hindi na ito naulit. Sabi niya’y nakaka mahigit na siyang 500 ng talo. Ako nama’y parang bawi lang. Na kay tata Berting ang pera.
“Tata Berting… mukhang nagdilang-anghel kayo ah. Iyong tama kanina ni Khalil nang magsimula tayo eh iyon na ang una at huli.”
“Magtigil ka bulilit.” Ani Khalil.
“Sandali nga, break muna tayo. Iihi lang ako.” Ang sabi ni tata Boy.
“Oo nga, makaihi nga rin nang mailabas ko ang kamalasang ito.”
“Mas maganda siguro Khalil kung dumumi ka na rin. Baka hindi lang ihi mo ang malas. Baka pati pupu mo.” Ang sabi ko.
Tumawa ng tumawa si tata Berting sa sinabi kong iyon.
“Hindi ka na uubra sa amin ngayon. Kabisado na namin ang diskarte mo. Ang wika ni tata Berting. “Sir, basta pagtulungan natin ha. Kaylangang hindi siya maka-hit kahit minsan lang”
“Naku tata Berting, napagtatatalo na nga ang tao eh ginaganyan mo pa . Tignan mo nga oh hindi na makangiti, mukhang stressed na stressed na.”
“Oy, hindi ah! Para iyong lang eh.”
“Oo nga sir. Para ngang galit na eh.
“He… magtigil kayo. Hindi pa tapos ang laban. Kaya huwag muna kayong magdiwang. Ni hindi pa nga nakukuha ang gitna eh o.”
“Tignan natin… basta hindi mo makukuha iyan. Nakatakda para sa akin o kay sir.”
“Ganun? Sige… tignan natin.”
“Ay siya sige mag-break muna tayo.” Ang sabi ko. “Ako naman eh magpapatimpla muna kay misis ng kape. Basta nasa akin ang hit ha”
Sampung minuto rin siguro kaming nagpahinga. At bago kami nagpatuloy maglaro eh pinagsaluhan muna namin ang meryendang inihanda ng aking butihing maybahay. Iyon ang isang bahagi pa ng paglalaro namin ng tong-its na masaya – may kasamang kainan at kapehan. Malimit eh hapunan. Para lang kaming nagpi-picnic Nagmungkahi noon sina tata Berting at Khalil na magbigay ng tong ang makakahit para daw may maibili ang aking kabiyak ng aming pagkain at kape. Sinabi kong huwag na pero ipinilit nila.
Bilang hitter eh ako ang nagbalasa matapos kaming magmeryenda.
Hindi maganda ang pagkakabalasa ko. Ubod ng pangit ang sumampang baraha sa akin. Ako pa naman ang hitter. Maingat magtapon si Khalil dahil alam niyang kapag ako ang nanalo eh makukuha ko na ang gitna. Puro mabababa ang itinatapon sa akin at kung magtapon man ng tao ay iyong siguradong hindi ko makukuha. At panay naman ang kain niya sa mga barahang itinatapon ni tata Berting.
Nang wala ng bunuting at kami’y nagbilangan ng baraha ay pinakamababa ang kay Khalil. Naagaw niya sa aking ang hit.
“O papaano ba iyan. Ako na ulit ang hitter. Natapos na ang sumpa sa akin ni tata Berting.”
“Naku sir, 15 ang bato. Tapunan mo ako ng tapunan para maagaw natin ang hit.” Ang wika ni tata Berting.
“15 bato… 75 plus 20 sa gitna. Bale 95 plus bayad sa panalo. Wow…100. Eh paano kung may alas pa ako, kuwadra at makakabatuktok pa. Medyo makakabawi-bawi sa talo.” Ani Khalil habang binabalasa ang baraha.
“Libre talaga ang mangarap.” Ang wika ni tata Berting.
“Ang nagbibilang ng sisiw nang hindi pa napipisa ang itlog… ay hindi makakarating sa paroroonan.”
“Ang galing talaga ni sir… nakaimbento ng bagong kasabihan.” Ang sabi ni Khalil. “Pero ito sisiguraduhin kong ako ang panalo. Hindi ako magdo-draw ng hindi pilado ang bilang ng baraha ko.”
“Owww! Hindi nga?” Ani ko.
“Watch and see bulilit.” Ang sagot ni Khalil.
Nang pintahan ko ang mga barahang bigay sa akin ni Khalil ay medyo nadismaya ako. Walang buo. Ganoon pa man ay may 2 akong pares-pares at 2 na magkasunod. Ang unang tapon ko – diyes na diamond – ay kinuha ni tata Berting. Ngunit ang tapon niyang sais na bulaklak ay nakuha rin ni Khalil.
Ang pangalawang tapon ni Khalil ay hindi ko nanaman nakuha. Ganoon din ang pangalawang tapon ko – hindi rin nakuha ni tata Berting. Ngunit ang pangalawang tapo ni tata Berting – tres na spade eh nakuha ni Khalil. Bakit naman nagkataon na ang mabababang tapon ni tata Berting ay nagkakataong iyon ang hanap ng baraha ni Khalil.
Mabuti na lamang at may panapaw ako sa mga baba ni Khalil sa sumunod na 2 ikot. Sa sumunod kong bunot ay nakakuha ako ng pangdugtong sa hawak kong magkasunod na baraha kaya ako nagkabahay. Pero nakabawas din ng baraha si Kahlil nakasasapaw siya sa mga ibinaba namin ni ka Berting. Pareho kasing straight. Iyon ang dahilan kung bakit ayaw kong magbaba ng straight. Sapawin. Hindi katulad ng trio na isa na lang ang puwedeng isapaw.
Hanggang 2 na lamang ang natitirang baraha – ang bubunutin ko at ang bubunutin ni tata Berting. Malabo nang manalo ang hawak kong baraha – 2 nuebe at 2 jack. Nang bumunot ako, ang aking nakuha ay dos na puso. Tinanong ko si tata Berting.
“Ilan pa ho ba ang hawak ninyong baraha?”
“Lima pa eh. Pero isa na lang ang hinahanap ko”
Inilapag niya ang tatlo sa lamesa Pero nakataob ito. Hindi ko alam kung buo nga o hindi.
“Heto… dalawa na lang… sana mabunot ko. Kung hindi, magbayad tayo ng mahigit 100.”
“Ako eh lima, pero buo ang apat. Isa na lang ang kalaban ninyo. Heto.”
Ipinakita ni Khalil ang isang alas at inilapag ang apat na baraha sa lamesa. Nakataob din kaya hindi ko alam kung ano ang mga barahang iyon.
“Buo ba talaga iyang apat na iyan?” Ang tanong ko.
“Gusto mo pustahan tayo ng isang daan o. Walang biro. Kung buo ito… talo ka, kung hindi talo ako.” Ang hamon ni Kahlil. “O heto isang daan kahit ikaw pa humawak.”
Tinanggihan ko ang hamon ni Khalil.
Mukha ngang buo ang mga nakataob niyang baraha. Totoo nga yatang alas na lang ang natitira. Lagot kami ni tata Berting. Makaka-two hits si Khalil. Magbabayad kami ni tata Berting ng higit tig-100 at babalik lahat sa amin ang kantiyaw namin kay Khalil.
Kaylangang makuha ni tata Berting ang itatapon ko. Nakakalito kung alin – nuebe, jack, o ang nabunot kong dos. Binasa ko ng mabuti ang mga barahang naitapon na sa lamesa.
Madalas na hindi ko sineseryoso ang pagtotong-its. Naglilibang lang naman kasi ako. Bunot lang nang bunot, tapon lang nang tapon. Sina tata Berting at Khalil, sa tingin ko, eh dinidibdib masyado ang paglalaro. Saka ko lamang talagang pagiisipan ng mabuti ang pagtatapon at gagalingan ang diskarte kapag marami na ang bato sa gitna. Sa pagkakataong ngang iyon ay 15 na.
“Ano ba sir, slow motion ka na rin ba? Kaylan mo ba balak magtapon? Next week pa ba? Wala na, talo na kayo. Alas na lang ito. O heto o ipapakita ko kay tata Berting itong apat na baraha. O hayan lolo… buo di ba?”
“Naku po, oo nga sir. Buo nga! Alas na lang talaga siya.”
“Eh ano po ba iyong buo?” Ang tanong ko.
“Ops…ops… tata Berting, keep your mouth shut or else…”
Nuebe… jack.. at dos. Lahat posible makuha. Inilatag ko na sa lamesa ang baraha ko. Pinagtabi-tabi ko ang nuebe, jack, at dos.
“Okay… kung saan matapat… A – lin – ang – i – ta – ta – pon – ko – he – to – o – he – to… he – to.”
Tumapat iyon sa dos na puso. Iyon ang itanapon ko.
Nakuha ni tata Berting… paningit sa hawak niyang alas at tres na puso. Natong-its siya. Tuwang-tuwa si tata Berting. Tuwang-tuwa din ako. Hindi nakuha ni Khalil ang gitna.
“Ang bagal mo kasi sir magtapon. Hindi puwede kasi iyong ganoon. Mabilis lang kasi dapat ang tapon” Ani Khalil.
“Hayan tata Berting… nagagalit na si Khalil… maghuhurumentado na iyan.”
“Bulilitttt!” Ang bulalas ni Khalil habang paulit-ulit akong sinusundot sa tagiliran.
Masarap ang aming naging tawanan dahil sa nangyaring iyon. Hindi mabalasa ni tata Berting ng maayos ang baraha dahil sa katatawa. Katakot-takot na kantiyaw ang inabot nanaman sa amin ni Khalil.
At nang matapos naming bayaran si tata Berting sa pakakapanalo niya ay ipinamahagi na niya ang baraha.
“Nasa akin ulit ang hit ha. Wow… 16 na ang bato. Kukunin ko na ito.”
“Mangarap ka impo.” Ang sagot ni Khalil kay tata Berting.
Sa sumunod na round ay naubos ang baraha na walang nagdo-draw. Tig-iisang baraha ang natira sa amin. Alas ang sa akin at kinutuban akong alas na lang din ang hawak nila kaya hinintay ko na lang na maubos ang bunutin. Hindi magdo-draw si Khalil dahil ang huling maglalaban eh si tata Berting at siya ang mananalo. HIndi din magdo-draw si tata Berting dahil alam niyang ako mananalo. Kung ako ang magdo-draw eh si Khalil ang panalo pero hindi ko gagawin iyon dahil alam kong ako ang huling bunot. Tiyak kong ako na ang panalo lalo na nga’t walang ng sapawin, sarado na ang lahat ng nakababang baraha. Tapon-bunot na lang kaming tatlo hanggang mabunot ko ang huling baraha.
At ako nga ang nanalo sa round na iyon. Naagaw ko mula kay tata Berting ang hit.
“Dadahasin ko na kayo para makuha ko na ang hit. Okay na sa akin ang 17 bato.” Ang pabirong sabi ko sa dalawa.
“Huwag mainit ang ulo sir. Baka magaya ka kay Khalil. Magkakabutas-butas ang noo mo.”
“O lolo… baka naman puwedeng tapunan mo ako ng tapunan para maagaw natin ang hit.”
“Okay… okay. Ako bahala sa iyo. Puro malalaki ang itatapon ko sa simula. Abangan mo.” Ang sagot ni tata Berting.
Binalasa ko ng mabuti ang baraha. Siguro’y mga apat na beses. Pagkatapos eh hinipan ko pa. Pampahiyang.
“May paihip-ihip ka pa. Baka may laway iyan ha. Baka mahawa kami ng coronavirus mo.” Ani Kahlil.
“Coronahin mo face mo. O cut na.”
Sa halip na katin, eh binalasa ni tata Berting ang baraha.
“O hayan. Huwang ng katin. Ayos na iyan.”
Ipinamigay ko ang baraha. Habang ginagawa ko iyon eh biglang kong napagisipang pagmasdan ang mga reaksyon nila habang pinipintahan nila ang ibinibigay kong baraha. Si tata Berting eh parang nangingiti habang pinagsasama-sama niya ang kanyang mga baraha samantalang si Khalil eh parang nangingiwi at kumukunot ang noo. Kung ang nakita ko ang sa mga reakasyon nila ang pagbabasehan, eh maganda ang pumanhik na baraha kay tata Berting at kabaligtaran naman ang kay Khalil.
“”Game na ba kayo?” Ang wika ko pagkatapos kong ipamigay ang mga baraha.
“Aba’y kanina pa.” Ani Khalil.
“Handa na ba kayong magbayad?”
“Aba’y ipanalo mo muna sir.” Ang sagot ni tata Berting.
Isa-isa kong pinulot ang mga baraha ko. Mabilis, walang pinta-pinta. At nang mapagsama-sama ko’y natuwa ako sa aking nakita. Apat ang alas. Pero hindi ko dapat itaob bilang kuwadra dahil meron din akong dos at tres na bulaklak. Wala nang ibang buo pero ang bababa – tig-dalawa ang dos at kuwatro, tig-isang tres at kuwatro, at ang pinakamalaki na siyang dapat na pantapon ko ay siyete. Kapag itinapon ko ang siyete ay beinte na lang ang ang bilang ng baraha ko.
Naisip kong totohanin ang sinabi ko kanina. Dadahasin ko na ang mga kalaro ko.
Nagbahay ako – tatlong alas. Nasa akin pa ang isa kaya wala na silang maisasapaw.
“Wow! Lalaban ka na ba sir?” Ang tanong ni Khalil.
“Secret, walang clue!” Ang sagot ko.
Itinapon ko ang siyete.
Kinuha ni tata Berting. Na-trio ang siyete. Pagkatapos niya pagsamasamahin ang tatlong siyete ay may itinaob pa siyang kuwadra. Anim na baraha na ang nabawas sa kanya. Magiging lima iyon kapag nagtapon pa siya.
Biglang parang nagdalawang-isip na ako kung magdo-draw nga ako.
Jack na diamond ang itinapon ni tata Berting. Kinuha iyon ni Khalil. Paningit. Mayroon siyang nuebe, diyes, queen, at king na diamond.
“Suwerte, nakabuo pa ng isa.” Ang sabi ni Khalil.
Kung totoo ang sinabi ni Khalil – na may buo pa siya sa taas bukod doon sa naging bahay niya – o bluff lang eh tanging siya lang ang nakakaalam.
Nagtapon siya ng otsong flower. Hindi ko nakuha iyon.
Kaylangan kong magdesisyon kung do-draw na ba ako. Nakakaalangan. Akala ko baraha ko lang ang maganda. Sa kanila din pala. May bahay na rin si tata Berting at may kuwadra pa. Si Khalil naman ay mahaba ang kanyang naging bahay at maaari ding may buo pa siya sa taas.
Binilang ko ulit ang baraha ko – saradong beinte. Isang ikot pa lang kaya puwede-puwede nang i-draw.
“Sir. Laban kung laban. Hindi naman mauubos ang mga dolyares mo diyan. Paminsan-minsan eh sumugal ka naman.”
Para tuloy lalo pa akong nagdalawang-isip maglaban. Para kasi akong binubuyo ni Khalil. Parang gusto niya akong batuktukan.
Pero tama naman ang sinabi ni Khalil. Bakit hindi ko subukang gayahin ang diskarte niya. Kung mabatuktukan eh di magbayad.
Worst scenario – dos ang pinakamababa na puwedeng maging baraha nila. Lahat kasi ng alas eh nasa akin. Disiotso ang pinakamataas na puwede kong maging butas. 90 pesos iyon. 20 pesos naman ang batuktok. 110 pesos lang. Aba eh 2 dollars lang mahigit iyon ah. Pero kapag ako ang nanalo eh malaki ang kakabigin ko – 17 ang bato sa gitna. May bayad pa ang panalo at 4 na alas.
It’s worth the gamble.
“Okay draw na.” Ang sabi ko.
Tama naman si Khalil. Dapat paminsan-minsan eh kaylangang mong sumugal. Kaylangang paminsan-minsan eh sumuong ka sa isang bagay na hindi mo tiyak ang kahihinatnan. Sabi nga ni Jake Sully sa pelikulang Avatar – “Sometimes your whole life boils down to one insane move.”
Katulad ni Kahlil ay nagbakasali din ako. Nang sa tingin ko eh hindi sapat ang kinikita ko sa pagtuturo dito sa Pilipinas eh nangibang-bansa ako at doon nagturo. Sugal iyon. Ang maging OFW eh hindi gawang biro. Hindi mo tiyak kung ano ang kahihinatnan ng pagpunta mo sa ibang bansa.
Katulad sa larong tong-its. Maaring ang barahang ibibigay sa iyo ng bumalasa nito eh buo-buo o kada dalawang piraso sa labing-dalawa mong baraha eh magkakatabi. Suwete di ba. Posible rin na kabaligtaran – walang buo kahit isa at ang mga baraha mo’y hiwa-hiwalay pa. Sorry na lang – malas.
Suwerte o malas lang ang dalawang puwedeng kalabasan ng pagiging OFW. Maaring masaya ka sa trabahong dadatnan mo at maayos ang trato sa iyo ng iyong mga employer. Naka-hit ka kumbaga sa tong-its. Tapos wala kang naging problema sa pamilyang iniwan mo sa Pilipinas – hindi nagtaksil ang iyong asawa at walang napariwara sa iyong mga anak. Two hits sa tong-its iyon. Panalo. Kuha mo na ang gitna babayaran pa sa iyo ang mga batong naipon.
Eh papano kung maayos nga ang trabaho mo, malaki ang kita at marami kang ipon pero nasira ang pamilya mo? Batuktok ka. At huwag naman sana na wala ka nang naipon pagbalik mo sa Pilipinas eh wala ka pang pamilyang babalikan. Napakasakit kuya Eddie. Batuktok na, ubos pa puhunan.
Ganoon ang nangyari kay Khalil. Matapos ang ilang taon niyang pagpupursigi sa Oman ay naghiwalay sila ng kanyang asawa. Hindi niya alam kung saan siya nagkulang. May nakilala ulit siyang babae at sila’y nagsama. Pero kalaunan ay nagkahiwalay din sila. Marami nga siyang pera pag-uwi pero wala siyang pamilyang dinatnan. May nakilala nanaman siya pero ang sabi niya sa akin eh parang takot na siyang sumugal. Lagi daw kasi siyang batuktok pagdating sa pag-ibig.
Si tata Berting? Sigurista! Hindi sumugal magtrabaho sa abroad. Sa Pilipinas nagtrabaho. Nagsikap. Pinagkasya ang kinikita, binantayan ang pamilya. Pinag-aral ang mga anak na lahat, kalaunan, ay nagkaroon ng magagandang trabaho at maaayos na pamilya. Suwerte. Naka-hit si tata Berting. Halatang maganda ang barahang ibinigay sa kanya ng bumabalasa nito. Siguro buo-buo at tabi-tabi ang kanyang mga baraha. O kaya, hindi man kagandahan ang natanggap niyang baraha eh diniskartehan lang niya ito ng mabuti. Sinugarado na kapag inilaban niya ito eh panalo siya. At kapag ang mga kalaro niya ang naglaban eh alam niya kung kaylan siya kakasa at kung kaylan siya dapat tumiklop.
Ako? Malinaw na pumusta ako sa pangingibang-bansa. Pero kapag ako kasi ang pumusta ay mas malamang na panalo ako kaysa matalo. Minsan nga ay sinisigurado ko na mananalo ako. Noong nangibang-bansa ako ay tinignan ko ang lahat ng anggulo, kung ano ang puwedeng mangyari. Saan ko man silipin noon ay malinaw na tama ang gagawin kong desisyon. At noong nagsimula akong magtrabaho doon ay habang naghahanapbuhay ako eh tiniyak kong ang mga mahal ko sa buhay ay hindi mararamdamang pinababayaan o binabale-wala ko sila.
“Sir… sigurado ka ba sa desisyon mo? Draw na ba talaga? Ang tanong ni tata Berting.
Tumango ako na paulit-ulit.
Katulad nang desisyon kong iyon na mag-draw. Alam kong mas malamang na panalo ako. Nasa akin lahat halos ng mga mababang baraha. Maraming beses nang nangyari ang ganoon kapag naglalaro kami. Napakadalang na tinatalo ang nagdo-draw matapos ang isang ikot lang.
“Surrender ako sir. Wala na akong buo. Napakatataas pa. Ikaw na lang Khalil.”
“Wala rin eh. Mabuti nga’t nakuha ko itong tapon mong jack kaya nagka-bahay ako.”
Naka-two hits ako. Nakuha ko ang gitna.
“O time-out ulit. Maghapunan muna kayo.” Wika ng misis ko na bitbit ang kaldero at mga pinggan.
Naghapunan kami – piniritong galunggong at munggo ang ulam. Habang kami’y kumakain, katulad ng dati, patuloy ang aming kuwentuhan.
Inabot kami ng halos alas-onse ng gabi sa paglalaro. Nakabawi din si Khalil nang kalaunan. Hindi kami masyado nagkatalo. Pero katulad ng dati, wala naman talagang natatalo sa amin dahil hindi nga mababayaran ng anumang halaga ang kasiyahang aming naramdaman habang kami’y naglalaro ng tong-its, nagkukwentuhan, nagkakainan, at nagtatawanan. Panalo.
– W A K A S –
