Category Archives: Malikhaing Pagsulat
TONG-ITS TIME (1)
(1st of 3 parts)
“Magkano ba ang gitna?” Ang tanong ni tata Berting habang binabalasa niya ang hawak na baraha.
“Katulad po ng dati… beinte po.” Ang sagot ko.
“Ha! Beinte? Kahina naman. Singkwenta na. O kaya… isang daan! Kagagaling lang abroad eh. Aanhin mo ba ang iniuwi mong mga dolyares?”
“Naku Khalil magtigil ka. Naglilibang lang tayo kaya ayos na ang beinte.”
Sina tata Berting at Khalil ang madalas kong katong-itan kapag ako’y nagbabakasyon sa Pilipinas. Basta’t nabalitaan nilang nasa bahay na ako eh siguradong pupuntahan ako’t maglalaro kami ng tong-its. Gabi kami naglalaro sa may kubo sa gilid ng bahay ko. Presko kasi doon, tahimik, at walang miron. Paminsan-minsan lang na mauupo doon ang aking maybahay matapos niyang hatiran kami ng makakain o snacks. Minsan kape o malamig na tubig. Kadalasang nagsisimula kami ng ala-sais at inaabot kami ng alas-diyes, minsan higit pa.
Si tata Berting ay isang retiradong accountant na dating nagta-trabaho sa Makati. Kapit-bahay namin siya sa subdivision. Close ang pamilya namin. Si Khalil naman eh katulad kong OFW. Pero nagsawa na daw siyang magtrabaho sa ibang bansa. Sa kabilang barangay siya naninirahan. Hindi niya totoong pangalan ang Khalil. Ang employer daw niya sa isang construction site sa Oman ang nagbansag sa kanya ng pangalang iyon. At iyon na rin ang nakagawian naming tawag sa kanya. Dominic ang totoo niyang pangalan.
Pampalipas oras lang sa akin ang pagtotong-its. Sa tingin ko eh ganoon din kay tata Berting. Hindi ako sigurado kay Khalil. Ang alam ko kasi eh madalas siyang magsugal, lalo na sa mga lamayan. Nagsasakla din daw siya. Kontrolado ko ang sarili ko pagdating sa sugal at sa Pilipinas ko lang ginagawa ito. Hindi ko kaylan man sinubukang magsugal kapag nasa ibang bansa. Niyayaya ako minsan ng mga katrabaho kong banyagang katulad ko na mag-poker. Pero ayaw ko. Baka hanap-hanapin ko. Mahirap ang malulong sa sugal, lalo na kung nasa ibang bansa ka.
Hindi ako sanay sa malakihang taya. Hindi ko na mae-enjoy kapag malakihan ang labanan. Sayang ang pera. Mahirap kitain ang dolyar. Hindi bale kung siguradong panalo ako palagi pagkatapos naming maglaro. Sa totoo niyan kapag nagtotong-its ako eh hindi ko naman kaylanmang hinangad na talunin ang mga kalaro ko para makuha ko ang kanilang pera. Hindi pera ang naguudyok sa akin para magtong-its. Naglilibang lang ako. Nagre-relax. Para sa akin, kung gusto mong magkapera, eh huwag sa sugal mo hangarin. Magbanat ka ng buto dapat.
Tong-its lang ang nagustuhan kong sugal. Ayaw ko sanang tawaging pagsusugal ang pagtotong-its ko dahil nilalaro ko ito hind dahil sa pera kundi upang maglibang nga. Pero sige, sugal ang gagamitin kong tawag dito. Marunong akong mag-lucky nine, 41, at pusoy pero hindi ako ma-enggayong laruin ang mga ito. Purong sugal kasi ang lucky nine at pusoy at mabilis laruin. Hindi katulad ng tong-its na nagtatagal ang bawat round… iyon eh kung walang malakas ang loob na kahit mahigit singkwenta ang bilang ng baraha kung susumahin eh biglang mangbla-bluff at be-bet o magdo-draw. At maliban na lang rin kung pagsampa ng baraha eh may bumisaklat sa mga kalaro mo. At ang tong-it eh may elemento ng mind game kaya nagustuhan ko ito. Kahit sobrang pangit ng sumampang baraha sa iyo eh maaari mong ipanalo. Iyon eh kung magaling ka ngang mang-bluff at ang mga kalaro mo eh hindi kakasa.
“Hayaan mo na Khalil, pagbigyan natin ang hiling ni sir. Tulad na lang ng dati – beinte ang gitna.”
Ako kasi eh isang guro kaya kung tawagin ako ni tata Berting eh sir. Nakigaya na rin si Khalil nang kalaunan.
“…tapos lima ang bawat bato. Ang bayad sa batuktok eh gawin nating beinte at lima din ang bawat butas. Kapag sunog o walang bahay eh magdadagdag ng limang piso.” Ang dagdag pa ni tata Berting.
“O sige na nga, baka hindi pa tayo laruin nitong si bulilit kung lalakihan natin ang gitna.”
“Kung makabulilit naman heto. Bakit matangkad ka ba?” Ang tanong ko kay Khalil sabay batok sa kanya ng banayad.
“Eh bakit… mas matangkad naman ako sa iyo ah.”
“He… magtigil na nga kayo. Pareho lang kayong punggok.” Ang sabi ni tata Berting. “O… cut na. Masimulan na ito nang makarami tayo.”
“Hayan nagalit na si impo.” Ang sabi ni Khalil sabay tawa.
Naging kaybigan na ng pamilya namin si Khalil kalaunan. Parang kapatid na ang turing ko sa kanya kaya bale wala na sa amin ang magbiruan. Siya ang gumawa ng extension ng bahay namin. Hindi naman siya engineer pero alam niya ang lahat ng aspeto ng construction ng bahay o building. Iyong ang naging trabaho niya sa Oman. At iyon na ang pinagkakakitaan ng tumigil na siyang mag-abroad.
Ganoon kami kapag nagtotong-its. May kantyawan, buskahan, at tawanan. Kaya nage-enjoy akong kalaro silang dalawa. Masarap kasi iyong ganoon. Galawgaw din kasi ako at palabiro.
Nagkukuwentuhan kami habang nagtotong-its. At sa tagal na naming naglalaro ng tong-its eh marami na kaming naikwento sa isa’t isa tungkol sa aming mga buhay. Paminsan-minsan ay seryoso ang aming usapan pero mas madalas ang tawanan. May mga pagkakataon na pulitika ang pinaguusapan namin. Minsan may magti-trip na kumanta tapos sasabayan namin. Ganoon ang gusto ko kapag nagtotong-its kami. Nakakalibang. Hindi ko napapansin ang paglipas ng oras. Hindi baleng sa bandang huli eh talo. Hindi mababayaran ng ano mang halaga iyong kasiyahang nararamdaman ko habang naglalaro kami.
Dati ay may ibang dumadayo sa akin para makatong-itan ako pero inayawan ko sila. Iyong isa eh mahilig kasing manigarilyo at mismong sa mukha ko pa minsan ibinubuga ang kanyang usok kaya ubo ako ng ubo habang naglalaro kami. Hindi kasi ako naninigarilyo. May isa naman na kapag nanalo na ng malaki eh bigla na lang umaayaw kahit hindi pa tapos ang itinakda naming bilang ng oras ng paglalaro. Napakagulang. Kung ano-ano ang idinadahilan para maka-alis. Ang mga manlalaro kasi ng tong-its, at tingin ko kahit sa anong sugal, eh nag-uusap sa simula kung hanggang anong oras ang laro. Ang mga talunan lang ang puwedeng umayaw. Kapag nananalo ka, hanggang hindi tapos ang pinagusapang oras eh hindi ka puwedeng magsabing ayaw mo na. At ang huli eh iyong nakalaro ko na napakahilig mag “mo.” Kapag natatalo eh sasabihing “beinte mo muna”… “singkwenta mo muna.” Hindi siya maglalabas ng pera pero patuloy sa paglalaro. Ang hirap tantiyahin kung may pera pa ba siya o wala na. Minsan lumalaki nang hangang dalawang-daan o higit pa ang kanyang utang. Tapos kapag siya ang tatama eh babawasan iyong utang niya. Minsan nagkakalituhan na sa kuwentahan. Iyon ang mga players na iniwasan kong makalaro. Sina tata Berting at Khalil lang ang nakita kong matino at masarap katongitan kaya kapag sila ang nagyayaya eh umo-oo kaagad ako. Madalas nga na ako pa ang nagyayaya sa kanila.
“O tulad ng dati… ang kuwadra ay limang piso at ang alas eh limang piso ang isa kapag naipanalo.”
“Okay… Kapag ang alas ang naikwadra eh bente pesos ulit ha.” Ang dagdag ko sa sinabing iyon ni Khalil. “Tapos kapag ikaw ang panalo at may kuwadra alas ka pa eh may bayad na bilang kuwadra iyong mga alas, may bayad pa isa-isa pa ang mga ito dahil sa pagkakapanalo mo. Bale kuwarante’y singko ang bayad. Clear?”
“Sir… yes sir!” Ang bulalas ni Khalil.
Ang totoo niyan eh kahit beinte pesos lang ang tayaan namin sa gitna, napansin ko na pagkatapos ng sampung balasa at hindi ka tumama kahit minsan eh lagas kaagad ang dalawang daang piso mo o higit pa. At posible nga na mangyari na isang oras na kayong naglalaro eh kahit minsan eh hindi ka makakabalasa. Lalo na kung magagaling ang kalaro mo. Hindi rin imposible na hanggang matapos ang laro ay hindi ka makaka-hit kahit minsan. Iyon ang tinatawag na epic failure sa tong-its – iyong natapos ang laro at hindi ka naka-hit kahit minsan. Nangyari na sa akin ang ganoon at halos inabot ng isang libo ang talo ko matapos ang apat na oras naming paglalaro. Iyong isang libo eh hindi ko naman iindahin dahil kahit papaano eh may pera naman ako. Pero nakakasama ng loob na matatalo ka ng ganoong kalaki at sa loob ng ganoong katagal na paglalaro eh hindi ka makaka-hit kahit minsan. Iyon bang pakiramadam na ang bobo-bobo mong magtong-its. Ang minsang nakakainis, lalo na kung balat-sibuyas ka, eh kapag ikaw aymahaba-haba na itinatakbo ng laro at hindi ka pa nakakabalasa kahit minsan eh tiyak na uulanin ka ng kantiyaw. At mas lalo na nga kung hindi ka naka-hit kahit minsan. Kada laro na ipapaala-ala sa iyo ang bagay na iyon hangga’t hindi mo sila nababawian.
“Ano ba tata Berting. Aba’y magtapon ka na. Papaano tayo makakarami niyan eh slow motion ka nanaman.” Ang bulalas ni Khalil.
“Pagbigyan mo na ang senior citizen.” Dagdag ko.
“Ganyan nga, mainis kayo, para masira ang diskarte ninyo. Babagalan ko pang lalo para ma-stress kayo.” Ang sagot ni tata Berting.
Isa-isa kasi kung pulutin ni tata Berting ang kanyang mga baraha at dahan-dahan pa kung pintahan. Ako may ganoon din – isa-isa kong pinupulot ang mga baraha at pipipintahan ko rin ang mga iyon nang isa-isa. Pero mabilis, hindi katulad nang ginagawa ni tata Berting na dahan-dahan. Sa ganang akin kasi eh hindi naman gaganda ang napunta sa iyong barahan kung babagalan mo ang pinta. Pero kanya-kanya ng style. Sabi nga nila – walang basagan ng trip.
“O kita mo nga. Suwerte kapag dahan-dahan ang pinta ng baraha. Buo-buo kaagad.”
“Hindi nga! Nagsisinungaling nanaman si tatang.” Ang wika ni Khalil. “Paramihan tayo ng buo o.”
“Bahala ka kung ayaw mong maniwala. Basta ito eh buo-buo. Ang haba pa nga ng isang buo ko.”
Mabuti pa sila. Maganda ang mga baraha. Ako eh walang buo kahit isa ang sa mga baraha ko sa round na iyon. Walang straight, walang trio. May dalawa akong king, dalawang otso, may tres at kuwatro akong spade, tapos iyong anim ko pang baraha eh hiwa-hiwalay na eh halos puro tao pa. Pero posible rin naman na wala din silang buo at mas pangit ang hawak nilang baraha. Ganoon kasi sa tong-its. Uso ang bluffan. Hindi mo puwedeng ipahalata na pangit ang sumampang baraha sa iyo. Kunwari eh maganda ang hawak mong baraha… kahit pangit.
“Aba, eh pare-pareho palang buo-buo baraha natin.”
“Sir, masama magsinungaling.” Ani tata Berting.
Ngumiti na lamang ako.
“Tata Berting, ako po eh palaki ng mga madre kaya hindi ako marunong magsinungaling.” Ang sagot ko.
At sa wakas ay nagtapon na si tata Berting… sinkong spade.
Napangiwi ako dahil kaylangan ko ang barahang iyon para mabuo na straight ang tres at kuwatrong spade na hawak ko.
Kinuha ni Khalil ang sinkong spade na tapon ni tata Berting. Mabuti na lang at hindi sa trio nabuo kundi sa straight. Sais at siyeteng spade ang idinugtong ni Khalil. Inilatag niya ito sa kanyang harapan.
“O heto dos na spade, hindi ko na hihintaying maisapaw ang tres at kuwatro. Labanan na ito. Kapag hindi ninyo sinapawan ito eh fight na.”
“Subukan mo lang nang sumakit ang katawan mo.” Ang banta ni tata Berting.
Dos ngang spade ang itinapon sa akin ni Khalil. Kaylangan ko iyon dahil hawak ko ang sinasabi niyang tres at kuwatrong spade. Pagkatapon niya ng barahang iyon ay maayos niyang isinalansan ang mga barahang hawak niya at itinabi sa mga bunuting baraha. Iyon ang madalas niyang gawin kapag ilalaban na niya ang kanyang baraha. Nag-alangan tuloy akong kuhanin ang tapon niya. Puwede ko kasing kuhanin o kaya eh isasapaw ko na lang sa nakababa niyang baraha ang hawak kong spade para hindi siya makalaban.
Kapag nagtotong-its ka eh mahirap malaman kung tama o mali ang gagawing mong desisyon. Parang sa tunay na buhay, kung mapapabuti ka o mapariwara eh depende sa mga ginagawang mong desisyon sa buhay. Ang iba’y naniniwala na ang kahihinatnan natin sa kinabukasan eh parang sugal. Nakadepende daw iyon sa may hawak ng baraha ng ating buhay – ang Panginoon. Ang iba’y naniniwala na nang isilang ang tao ay may nakatakda na sa kanyang baraha. Ang tawag nila doon ay kapalaran. Ako kasi ay hindi naniniwala sa kapalaran. Kung totoo man na binabalasa ng Panginoon ang baraha ng buhay natin ay binigyan Niya tayo ng pagkakataon na laruin natin ito ng maayos. Ang panalo o pagkatalo natin ay depende sa mga desisyong gagawin natin.
At ang desisyon ko – kinuha ko ang barahang tapon ni Khalil upang idugtong sa hawak kong tres at kuwatrong spade.
“O sige. Kuhanin ko na ito para magkalabanan na.” Ang wika ko. Pagkatapos ay itinapon ko ang nag-iisang queen na hawak ko.
Hindi kinuha ni tata Berting ang itinapon kong baraha.
“O… puwedeng lumaban kahit walang babay ha. Hindi naman tayo “no down, no fight” ‘di ba.” Ang wika ni tata Berting.
“Yes lolo dear!” Ang sagot ni Khalil.
At bumunot na si tata Berting.
“Ayos… ang ganda ng bunot ko… nakabuo pa ako ng isa.” Ang bulalas ni tata Berting. “Magbabahay pa ba ko sir?”
“Aba’y bahala po kayo.”
“Hindi na. Puwede naman ako lumaban kahit walang baba.”
“Ganoon po ba? O sige labanan tayo.”
Pagkasabi niyon eh itinaob na ni Khalil ang mga bunuting baraha. Hindi na hinintay na makapagtapon si tata Berting.
“O sige… laban ang matapang!!!” Ang hamon ni Khalil.
Heto nanaman si Khalil. Nag-draw na kaagad. Madalas niyang gawin iyon. Dalawang bagay lang iyon, mababa na talaga ang kanyang baraha o mataas pa. Nanghinayang ako sa ginawa kong desisyon. Sa halip pala na kinuha ko ang tapon ni Khalil ay sinapawan ko na lang sana ang barahang ibinaba niya. Kung bumunot pala ako eh baka nakuha ko pa ang king o otsong kaylangan ko.
Talagang nasa huli palagi ang pagsisisi. Sumurender ako. Wala nang buo sa hawak kong baraha. .
Ibinaba ni tata Berting ang tatlo sa kanyang hawak na mga baraha – trio siyete. Isinunod niya ang lima pa sa kanyang baraha – straight na dos hanggang sais na diamond. Apat na lang ang natitirang baraha sa kanyang kamay.
“O ano impo… tama na ang pakita… laban ba ‘yan?”
Sa Likod ng Pader (4)
(Last of 4 parts)
Binuksan ng isang lalaki ang tagiliran ng van. Itinulak siya papasok. Napasubsob siya sa upuan. Hinang-hina dahil sa lakas ng suntok sa kanya. Sa loob ng sasakyan ay nakita niyang may iba pang mga bata. Mga nakatali ang kamay at nakapiring…nag-iiyakan. Naala-ala niyang bigla ang mga mamang pinatay ng mga pulis.
“Talian mo na rin ang gagong ‘yan.” Sabi ng isa sa dalawang lalaking nasa harapan ng van.
“Naku pare, ubos na ang tali ko. Pero ako na ang bahala ditto. Siguro naman eh natikman na niya ang lakas aking suntok kaya nagtanda na ito. Heto nga’t namimilipit pa sa sakit hanggang ngayon.” Ang sagot nang nagbabantay sa kanila sa likod.
“Siguraduhin mo lang na walang makakatakas sa mga iyan, kundi lagot tayo kay boss.”
Umandar na ang sasakyan. Kung saan sila dadalhin ay hindi alam ni Marco. Masakit pa rin ang kanyang tiyan. Matindi ang suntok na inabot niya. Nag-iiyakan pa rin ang mga batang kasama niya sa van. Nagsisiksikan sila sa bandang likuran. Siya nama’y katabi misno ng nababantay sa kanila. Lasing ito. Nangangamoy alak. Katulad ng amoy ng mga lalaking nagiinuman sa iskwater. Ganun din ang amoy ni mang Cesar kapag ito’y nakakainom kaya’t alam ni Marco.
Naglabas ng baril ang kanilang bantay. Idinuldol ito sa mukha ni Marco.
“Kita mo ito bata. Sa susunod na may gagawin kang kalokohan eh hindi na suntok ang matitikman mo. Putok na. Kapag tumakbo ka eh hahabulin ka ng mga bala ng baril ko. Naiintindihan mo?”
Sa takot ay hindi makasagot si Marco.
“Naiintindihan mmoooo? Sssaggoottt!!!”
“Opo…na…naiintindihan ko po!” Tugon ni Marco sabay tango ng paulit-ulit.”
Naramdaman na lamang ni Marco na umaagos ang kanyang mga luha. Sobra-sobra ang takot na nadarama. Mas higit sa takot na nadama niya nang makita ang ginawa ng mga pulis. Sa pagkakataong iyon pinagsisihan niyang lubos ang ginawang pag-akyat sa pader…ang pag-alis sa kumbento.
Ngayon alam na niya kung anong uri ng mundo meron sa likod ng pader na kanyang kinamumuhian. Ngunit huli na ang lahat magsisi man siya ang pakirawari niya’y wala na ring mangyayari.
“Pare, baka napalakas masyado suntok mo sa tiyan ng bata ha. Siguraduhin mo lang na hindi nasira ang atay niyan ha, kundi mababawasan pa kita natin.” Wika ng nagda-drive ng van.
“Hayaan mo, may iba pang lamang-loob ang batang ito na pwedeng pakinabangan.”
Sa narinig ay parang gumuho ang mundo ni Marco. Sa pakiwari niya’y mas lumakas ang iyakan ng mga batang kasama niya sa van. Pihadong narinig nila ang sinabing iyon ng nagbabantay sa kanila. Naramdaman din niyang mas dumarami ang luhang tahimik na umaagos mula sa kanyang mga mata.
Lubos-lubos na nga ang pagsisising nararamdaman ni Marco. Kung hindi siya tumakas sa kumbento ay hindi nangyari sa kanya ang lahat nang naranasan niya at mararanasan pa. Hindi mamimiligro ang buhay niya ng ganoon. Pero inisip din niya kung mali ba na gustuhin niyang hanapin ang mga tunay na mga magulang. Mali ba na gustuhin niyang mamuhay na parang isang normal na bata.
Napakadaming pumapasok sa isipan niya sa pagkaakataong iyon. Sana ay hindi na lamang niya nakita ang hagdanang kawayan upang hindi niya naakyat ang pader. Sana ay hindi na lang niya naisipang gamitin ang lubid na iyon para hindi siya nakapagpadausdos pababa. Sana’y hindi na lamang siya sumakay sa jeep. Pero nandoon na siya, wala na siyang magagawa.
Nahabag siya sa kanyang sarili. Muli niyang naiisip na sana ay hindi na lamang sa mga madre sa kumbento siya iniwan ng kanyang lola.
Naaawa din siya sa mga batang kasama niya. Iniisip niya kung papaano na sila. Matatakasan ba nila ang nakatakdang mangyari sa kanila. Matatakasan ba nila ang halang ang kaluluwang mga lalaking iyon na magdadala sa kanila sa kapahamakan.
Ilang minuto pa’y natahimik ang loob ng van. Hindi na umiiyak ang mga bata. Napagod marahil o tanggap na nila ang kinahinatnan nila. Maging si Marco ma’y huminto na sa pagluha. Maya-maya pa’y naririnig niyang naghihilik ang bantay nila. Ganun din ang lalaking katabi ng driver.
“Hoy, gumising kayo. Mga lintik na… gising sabi eh.” Wika ng driver.
Tuloy lang sa paghihilik ang dalawa.
“Mga gago, nagpakalasing kasi kaya, hayan tuloy.”
Napansin ni Marco na nilampasan ng van ang lugar ng mga iskwater na dinaanan niya kanina. Pabalik pala sa pinanggalingan niya ang van, hindi papuntang bayan.
Ilang saglit pa’y huminto ang sasakyan sa harap ng isang waiting shed. Iyon mismo ang lugar na pinagpahingahan niya matapos siyang makalabas ng kakahuyan.
“Mga pare. Gising kayo. Masakit na masakit na tiyan ko. Dudumi lang ako sandali.”
Hindi kumikibo ang dalawang kasama nito. Hinampas sa balikat ang bantay nina Marco.
“Ano ba? Natutulog ang tao eh.”
“Hoy bababa ako sandali. Bantayan mo mga iyan.”
“O sige…sige… ako bahala dito.”
Bumaba ang driver. Tumawid sa kabila ng kalsada. Pumuwesto sa likuran ng isang puno. Maya-maya’y narinig ni Marco na humilik muli ang kanilang bantay.
Napagtanto niyang hindi pala siya nakatali. Naisipan ng bata na tumakas. Alam niyang mapanganib ang kanyang gagawin pero kaylang niyang subukan.
Parehong may pinto ang magkabilaang bahagi ng van. Dahan-dahang binuksan ni Marco ang pintuan sa bandang kaliwa niya. Nakababa ang bata nang hindi nagigising ang kanilang mga bantay. Nagpunta siya a likuran ng van. Palinga-linga. Payukong naglakad ng dahan-dahan papunta sa waiting shed.
Nalampasan niya ang waiting shed na walang nakakapansin sa kanya. Nasa damuhan na siya pero medyo malayo pa ang mga punong-kahoy na pwedeng magtago sa kanya, ang mga punong kahoy na dinaanan niya nang papalayo siya sa kumbento. Gumapang na siya upang tiyaking walang makakakita sa kanya. Maliwanag pa naman ang buwan.
Kaunti na lang ay mararating na niya ang kakahuyan nang marinig niya ang boses ng driver.
“Hoy mga gago, nawawala ang isang bata.”
Bumaba ang dalawang kasama ng driver.
“Iyan ang sinasabi ko sa inyo, puro kayo inom. Hala hanapin ninyo.”
Sa pagkakataong iyo’y tumayo si Marco at nagsimulang tumakbo.
“O hayun siya. Habulin ninyo.”
Dalawa ang humabol sa kanya. Mabilis na mabilis ang takbo ng bata.
“Pare, barilin mo. Sa paa lang.”
Dinig na dinig niya ang sigaw na iyon ng isa sa mga humahabol sa kanya. Lalo niyang binilisan ang pagtakbo.
Nakarinig siya ng putok. Nagulat siya. Halos matumba sa pagtakbo. Ngunit hindi siya tumigil. Isang putok pa ang narinig niya. Hindi pa rin siya tinamaan.
Nakarating si Marco sa kakahuyan. Tinungo niya ang mga matataas na damong nadaanan niya kanina. Alam niyang mas madali siyang makita kung tatakbo lang siya ng tatakbo. Kaylangan niyang magtago.
Tumigil siya sandali. Hindi upang mamahinga kundi gusto niyang malaman kung nasaan ang mga humahabol sa kanya.
“Pare, nakita mo ba?”
“Wala eh. Tarantadong bata iyon. Magaling magtago ah.”
“Tumingala ka sa mga puno… baka umakyat.”
Dinig na dinig ni Marco ang usapang iyon ng dalawa. Tantya niya’y malapit na malapit lang sa kanya ang mga ito.
“Baka nasa damuhang iyan. Puntahan mo pare. Doon naman ako sa banda doon”
Nang marinig iyo’y pumikit na lamang ang bata. Inakalang mahuhuli na siya.
“Okay…okay. Sandali lang… naiihi ako.”
Dahan-dahang gumapang paatras ang bata palayo sa pinanggagalingan ng mga boses na naririnig niya. Ikinubli ng huni ng mga kuliglig ang kanyang mga kaluskos. Hindi niya alintana ang tama sa braso at mukha niya ng matatalas na bagay sa ginagapangan niyang lupa.
“Wala dito pare.”
Medyo malayo na ang boses na nadinig ni Marco. Patuloy pa rin siyang gumapang palayo. Mas binilisan pa niya.
Nakarinig siya ng mga putok, sunod-sunod. Medyo malayo na ang pinanggagalingan. Marahil ay nagpa-putok na lang nagpa-putok ang mga mama nagbabakasakaling tamaan siya.
Tumakbo nang muli sa Marco. Mabilis na mabilis. Alam niyang hindi siya ligtas hangga’t hindi niya nararating ang gustong puntahan…ang kanyang tanging kailigtasan. Tumakbo siya ng tumakbo hanggang makita niya ang gusto niyang makita…ang pader.
Sa wakas ay natanaw na niya ang pader. Iyon ang kanyang kaligtasan. Binilisan pa niya ang takbo.
Palapit siya ng palapit sa pader.
Nakita na niya ang lubid.
Nakalambitin pa rin iyon. Parang hinihintay ang kanyang pagbabalik.
Hinawakan niya ng mahigpit ang lubid. Nagsimula na siyang umakyat. Masakit ang kanyang mga kamay. Parang namamanhid na ang kanyang mga paa. Kumikirot pa ang tiyan niyang sinuntok kanina. Tiniis niyang lahat iyon. Kaylangan niyang umakyat. Hindi siya pwedeng mahuli.
Kaylangang niyang mabuhay.
Gusto pa niyang mabuhay.
Sa wakas ay narating niya ang ibabaw ng pader. Lumingon siya sa kakahuyang pinanggalingan. Pinagmasdan niya ang kalakhan ng mundo sa likod ng pader. Ngayon alam na niya kung anong uri ng mundo iyon.
Natiyak na niyang hindi siya nasundan. Wala siyang makita ni anino ng mga humahabol sa kanya. Hinila niya pataas ang lubid, kinalas sa nakalitaw na bakal na kanyang pinagtalian.
Bitbit ang lubid ay bumaba ito sa hagdanang ginamit niya nang siya’y umakyat sa pader upang tumakas. Pagkababang-pagkababa ay napaupo si Marco pasandal sa hagdan.
Ligtas na siya.
Malaya na siya.
Sumubsob siya sa kanyang brasong nakapatong sa kanyang tuhod. Binalikan ang pinagdaanan sa ilang oras lamang na nasa likod siya ng pader na iyon. Gusto niyang maiyak, hindi niya alam kung gusto niyang umiyak dahil sa masaklap niyang karanasan o sa tuwa dahil ito’y kanyang nalampaasan.
Tumayo si Marco. Naglakad. Tahimik ang kumbento, walang kamalya-malay ang lahat doon sa kanyang mga pinagdaanan. Ibinalik ng bata ang hagdanan kung saan niya ito kinuha. Pagkaatapos niyo’y nagpunta siya sa chapel. Muling itinali sa kampana ang lubid.
Umupo si Marco. Tinanggal ang backpack sa kanyang likuran. Binuksan ang bulsa nito. Tinignan ni Marco ang relo. Pasado alas-tres ng madaling araw. Higit-kumulang 6 na oras siyang nasa labas ng kumbento. Sandali lamang kung tutuusin ngunit napakaraming nangyari sa kanya.
Mula sa malayo ay may narinig nanaman siyang mga putok ng baril. Marami. Sunod-sunod. Pero wala na siyang takot. Ligtas na siya. Napapaligiran na siya ng pader.
Pumikit muna si Marco.
**********
“Marco…Marco…. gising…Marco!!!”
Napaigtad si Marco. Nagulat. Mula sa pagkakahiga’y bigla itong tumayo. Nang mapagtanto kung sino ang gumising sa kanya’y bigla itong nahimasmasan.
“Sister Carissa!!!” Biglang niyakap ni Marco ang madreng nasa harapan niya.
“Hoy…hoy…teka…teka!
Hindi bumitaw si Marco. Lalo pang hinigpitan ang yakap sa madre.
“Aba Marco. Ngayon mo lang ako muling niyakap ah. Nami-miss ko ‘yan sa iyo. Mauupo nga muna tayo hijo.”
Bumitaw na si Marco sa pagkakayakap. Naupo silang dalawa.
“Bakit ba dito ka sa chapel natulog?” Ang pag-uusisa ng madre.
“Kasi po sister…ano po…ah…naglakad po kasi ako kagabi sa paligid…tapos po…tapos po…pumasok ako dito at umupo sandali. Eh nakatulog po pala ako.”
“Eh bakit naman nakapantalon at sapatos ka pa?”
“Ha, eh…ano po kasi sister. Malamok po kasi at ‘pigtas na po iyong tsinelas ko.”
“O ano naman ang laman ng backpack mo na iyan?”
“Libro…libro po…nagbasa din kasi ako dito kagabi.”
“Ah…sige…sige…hayaan mo mamaya pagpunta natin sa bayan eh ibibili kita ng bagong tsinelas. Hala… tara na… baka nakahain na sila sa kusina. Kain na tayo. Pagkatapos kumain ay maligo ka ha. Ang bantot mo na…hehe.”
Habang naglalakad sila papuntang kusina ay sinalubong sila ni mang Cesar.
“Naku sister. Nabalitaan na ba ninyo ang nangyari sa may highway kaninang madaling araw.” Wika ng driver.
“Hindi pa po. Ano ba nangyari.”
“May tatlong pulis na rumispendo daw sa mga putukang narinig nila diyan lang sa may kakahuyan sa bandang likuran ng kumbento. At iyon may nakita silang van na nakaparada sa waiting shed doon. Tumakbo daw ang driver at nang tignan nila ang loob ng van ay may mga bata. Nang habulin nila ang driver sa may kakahuyan eh may dalawa pang kasama. Ayon napatay iyong tatlong lalaki. Kaso ninyo po eh namatay din daw iyong mga pulis sa hospital na pinagdalhan sa kanila. Malala din daw ang mga tama.”
“Tsk, tsk…hay naku iba na talaga panahon ngayon. Kaya ikaw Marco. Huwag matigas ang ulo ha. Dito ka lang sa loob ng kumbento. Iyang pader na iyan, proteksyon mo iyan.”
Tumango lamang si Marco.
“O hijo, bakit ang dami mong gasgas sa braso mo’t mukha?” Tanong ng driver.
“Aba’y oo nga. Hindi ko napansin kanina iyan.” Dagdag ng madre.
“Ano po kasi…nahiga rin po ako kagabi sa damuhan sa gilid ng chapel.”
– WAKAS –
Sa Likod Ng Pader (3)
(3rd of 4 parts)
At nang naglalakad na siya palayo ay pahabol pang sinabi ng isa sa kanila na huwag daw niyang tutularan ang mga taong iyon na gumagamit at nagbebenta ng droga. Sumagot ito ng “opo,” malakas dahil gusto niyang siguradong marinig ito ng mga pulis baka kasi bigla siyang pabalikin o kaya’y habulin kapag hindi nila narinig ang pagsagot niya.
Nang medyo malayo na siya’y naglakas-loob siyang lumingon. Nakita niyang inilalagay ng mga pulis ang mga bangkay sa kanilang mga sasakyan. Binilisan pang lalo ng bata ang paglalakad pagkatapos niyon. Narinig na lamang niya ang ugong ng mga sasakyan at nagpapasalamat siya na sa kabilang direksyon tumakbo ang mga patrol ng pulis.
Nanginginig pa rin sa takot si Marco. Nalilito siya. Naiiyak. Bumalik sa isip niya ang ang ginawa ng mga pulis sa mga mamang iyon…ang paghiwa sa mukha…ang pagpingas sa tenga…ang pamamaril. Naisip din niya ang pananakit na ginawa ng mga bata sa kanya.. ang pagkuha sa kanyang pera. Parang nakikita pa niya ang makinis na hita ng aleng nagsusugal…ang hubo’t hubad na katawan ng babae sa video.
Tinanong sa sarili kung ganito ba talaga ang mundo sa labas ng kumbento… sa likod ng pader.
Muling tumingin sa kanyang relo si Marco. Hatinggabi na halos. Tatlong oras pa lang siya sa likod ng pader pero napakadami na ng nangyari. Natakot siya sa kung ano pa ang susunod.
Ilang saglit pa’y nakarinig siya ng ugong ng sasakyan mula sa kanyang likuran. Kinabahan siyang baka ang mga pulis iyon. Naisipan niyang magtago sa gilid ng kalsada subalit parang matarik ito. Iniisip niyang magpadausdos na lang ngunit hindi siya nakakatiyak kung ano ang nasa baba. Hindi niya ito maaninag ng maayos. Wala na siyang masusulingan. Ipinagpatuloy na lamang niya ang paglalakad at wika nanaman sa sarili’y “Bahala na!”
Tumigil ang sasakyan nang siya’y matapatan. Hindi ang mga pulis. Isa itong pampasaherong jeep.
“Boy, aba’y hatinggabi na. Nasa daan ka pa. Saan ba ang punta mo?” Tanong sa kanya ng nagmamaneho ng jeep.
May ilaw sa ulunan ng driver kaya maliwanag sa bandang harapan ng jeep. Tinignan ni Marco ang driver. Medyo may katandaan na. May katabi siyang isang ale. Sila lamang ang sakay ng jeep.
“Ah…sa bayan po sana eh,” sagot ni Marco.
“Mukhang naglayas ka ah?” Ang paguusisa ng katabing babae ng driver.
Nag-aalangan ma’y umamin na si Marco. “Opo eh. Pu…pwede po ba akong makisakay?”
Nagtinginan ang dalawang kausap ni Marco. Nakita niyang kumindat sa driver ang babae.
“Okay boy! Sige sakay ka na.” Sabi ng driver.
Tuwang-tuwang sumakay si Marco. Nakahinga siya nang maluwag. Pakiramdam niya’y sa wakas ay may magandang nangyari sa lakad niya, na hindi naman pala puro kamalasan ang aabutin nya sa gabing iyon. Makakarating na siya sa bayan.
Umandar na ang sasakyan. Sa likuran mismo ng mamang driver umupo si Marco.
“Bakit ka ba naglayas?” Ang tanong sa kanya ng babae.
Naghagilap ng isasagot si Marco. “Ah…ano po kasi…pinagalitan po ako ng tatay ko. Pero bukas din po ay babalik din ako sa bahay.”
“Sino naman ang pupuntahan mo sa bayan?” Tanong ng babae.
“Eh, ano po…ah… tita ko.”
“Ganun ba!. Sige magpahinga ka lang dyan. Kalahating oras pa siguro bago tayo makarating sa bayan.”
“Salamat po.”
Pumikit sandali si Marco, ngunit pinilit niyang huwag makatulog. Nagaala-ala siyang baka may hindi magandang mangyari kapag natulog siya. Sa mga pinag-daanan niya ng gabing iyon ay mukhang natuto siyang maging alerto. Naririnig niyang nag-uusap ang dalawa pero hindi niya maulinigan kung ano ang kanilang pinag-uusapan. Muli’t-muli ay bumabalik sa ala-ala niya lahat ng kanyang pinagdaanan sa gabing iyon. Biglang sumagi sa isip niya ang isang bagay na laging sinasabi ng mga madre sa kanya…na ang Diyos ay may awa. Umusal ng panalangin ang bata. Marunong siyang magdasal. Tinuruan siya ng mga madre. Paulit-ulilt niyang dinasal ang “Ama Namin” at “Aba Ginoong Maria.”
Nang muli siyang magmulat ng mata ay napansin niyang matama siyang tinitigan ng driver at ng babae mula sa salamin. Pumikit siyang muli. Kunwari’y hindi niya napansing nakatingin sa kanya ang dalawa. Naala-alang bigla ang sinabi ng mga pulis tungkol sa mga batang dinudukot. Muli nanaman siyang kinabahan. Pilit niyang pinalakas ang loob. Inisip na lamang niya na baka lang nagkataaon na natingin sila sa kanya nang siya’y dumilat..
Tumigil sa isang gasolinahan ang saskayan. Matapos magpakarga ay pumarada sa harap ng isang kalapit na restaurant ang jeep. Bumaba ang driver at ang kasamang babae.
“Halika boy, pahinga muna tayo at kumain.” Wika ng driver.
Hindi agad nakasagot si Marco.
“Sige na, huwag ka nang mahiya. Sagot ko.”
Tumango na ang bata. Bumaba siya’t sumama sa dalawa papunta ng restaurant.
Nang nasa loob na’y naiwan sa counter ang driver upang umorder habang sina Marco at ang babae nama’y naupo na. Silang tatlo lamang ang customer sa oras na iyon.
Dinala na ang pansit at sandwich na inorder ngunit and driver wala pa sa lamesa. Makikita ni Marco na nasa labas ito may kausap sa cell phone.
Nagsimula nang kumain sina Marco at ang babae. Magkakasunod ang subong ginawa ni Marco. Natatawang pinagmamasdan siya ng babae habang kumakain.
“O, dahan-dahan lang boy, baka mabulunan ka.”
Sa loob halos ng limang minuto ay naubos nito ang pansit at sandwich. Pagkatapos ay uminon ito tubig. Nakadalawang-baso siya.
Nang tumingin sa labas si Marco ay napansin niyang nakatingin sa kanya ang mamang driver habang may kausap. Sa pagpapasakay sa kanya at pagyayayang kumain ay gusto nang magtiwala ng bata sa dalawa ngunit sa mga naranasan nga niya sa ilang oras na pamamalagi sa labas ng kumbento ay hindi lamang siya parang naging alerto, mabilis na din siyang magduda.
Maya-maya’y sinenyasan ng mamang driver ang kasamang babae na siya’y lapitan. Noon na kinabahan si Marco, pakiramdam niya’y may masama nanamang mangyayari sa kanya.
Nang matapos mag-usap ay bumalik sa lamesa nilang kinakainan ang babae, kasama na ang driver.
“Oh, tapos ka na palang kumain boy. Teka, gusto mo ba ng softdrinks?” Tanong ng driver.
“Ay hindi na po, nakainom na po ako ng tubig. Salamat na lang po.” Sagot ni Marco.
Kumain na ang driver. Hindi mapakali si Marco. Parang gusto na niyang tumayo at tumakbo palayo sa dalawa. Pinag-isipan niyang mabuti ang gagawin. Paglabas nila sa restaurant eh kunwaring pupunta siya ng CR at doon na siya dadaan sa likod upang tumakas. Iyong ang binalak niyang gawin.
Habang kumain pa ang driver ay inilibot ni Marco ang paningin sa paligid. Napansin niyang sa labas ay may dumarating na sasakyan. Isa itong van. May tatlong lalaking matitipuno ang katawan na nagbabaan. Pumasok sila sa restaurant. Lalong kinbahan ang bata.
“Pare, nandito kami!” Ang sabi ng driver.
Kakilala ng driver ang mga dumating. Naisip ni Marco na mukhang sila ang kausap nito sa cell phone kanina.
Lumapit ang mga lalaki sa kinaroroonan nina Marco. Inakala niyang pumasok ang mga iyon doon para kumain. Sila pala talaga ang sadya.
Noon kinutuban ng masama ang bata. Mukhang may susuungin nanaman siyang panganib. Hindi na siya mapakali at iyon ay hindi nalingid sa mga kasama niya. Akma itong tatayo, ngunit hinawakan siya sa kamay ng babae.
“O saan ka pupunta?” Wika ng babae. Hindi na nito binitawan ang kamay ng bata.
“Iihi lang po sana ako. Kanina pa po ako naiihi.”
“Mamaya na lang!” Ang madiing sabi ng driver.
Wala nang nagawa si Marco. Umupo na lamang siyang muli. Hawak pa rin ng babae ang kamay niya. Mahigpit. Nakalapit na ang tatlong lalaki.
“O heto iyong bata.” Wika ng driver. “Kayo na maghatid sa kanya sa bayan.”
“Teka, teka. Ayaw ko pong sumama sa kanila manong.”
“Ihahatid ka nga nila sa bayan.”
“Ayaw ko po. Maglalakad na lang ako.”
Binatukan ng mamang driver si Marco. “Sige na sumama ka na. Huwag matigas ang ulo. Sa susunod eh tadyak na aabutin mo sa akin. O sige na pare. Kayo na bahala sa kanya”
Hinawakan ng isang lalaki si Marco. Pilit kumakawala ng bata pero wala siyang magawa sa lakas ng sa kanya’y humahawak. May iniabot na isang bungkos ng pera sa babae.
“O heto. Bente mil. Bukas na lang iyong balanse.” Sabi ng isa sa mga lalaki.
“Ano pong gagawin niyo sa akin. Maaawa na po kayo.” Pagsusumamo ni Marco.
“Ayaw ko pong sumama sa inyo.”
Nagsimula nang hilahin palabas si Marco ng mga lalaki. Nagpupumiglas ang bata ngunit wala siyang magawa. Dala-dalawa ang humahawak sa kanyang mga kamay. Napansin niyang nakatingin lang sa kanila ang may ari ng restaurant. Dedma sa mga nangyayari. Ganun din ang mga tao sa gasolinahan. Wala silang pakialam sa nangyayari. Humingi man siya ng tulong eh walang nangyari.
Kinagat niya ang kamay ng isang lalaking humawak sa kanya upang makawala siya. Hindi man lang ininda ng lalaki ang kagat. Nainis ang isang humahawak din sa kanya. Sinuntok siya sa tiyan. Napakasakit. Nasuka siya, halos mailuwa ni Marco ang lahat ng kanyang kinain. Ramdam niya’y limang beses yatang mas masakit ang tama niyang iyon kesa sa mga suntok at sipang inabot niya sa mga batang iskwater.
Sa Likod Ng Pader (2)
(2nd of 4 parts)
At sa unang pagkakataon nga ay nakatingin siya sa pader mula sa labas. Noong nasa loob pa siya’y isang misteryo sa kanya kung anong uri ng mundo meron sa likod ng pader. Ngayon ay malalaman na niya. Hindi sapat ang pagsama-sama niya sa mga madre sa bayan noon upang lubusan niyang malaman kung anong uri ng buhay meron sa likod ng pader.
Ipinagpatuloy na ni Marco ang paglalakad. Pinag-adya nga ng pagkakataon na maliwanag ang buwan nang siya’y tumakas. Ganoon pa man ay may baon din siyang maliit na flashlight kung kakaylanganin. Hindi niya alam kung gaano kalawak ang pinasok niyang kakahuyan sa likod ng kumbento. Mas malapit sana ang lalakarin ng bata papuntang bayan kung sa harapan ng kumbento siya maglalakad. Kabisado niya ang daan na iyon ngunit naisip niyang baka matanawan nga siya ng mga guwardiya.
Buong tapang niyang sinuong ang kakahuyang iyon. Madalas na ang mga kasing-edad niya’y naniniwala at takot sa mga multo at maligno. Ngunit iba si Marco. Pinatibay marahil ng sitwasyon niya sa buhay ang kanyang kalooban. Siya ay naging matapang. Sa edad na labindalawa ay maituturing na hindi na siya batang-isip. Madalas kasi na ang mga kausap niya ay mas nakakatanda sa kanya at kung tratuhin at kausapin ng mga ito’y animo’y hindi siya bata.
Hindi man malinaw kung saan talaga siya pupunta eh alam niya ang gagawin…hahanapin niya ang kanyang lola upang itanong kung talaga bang patay na ang kanyang mga magulang. Kung hindi niya mahahanap ang kanyang lola ay gusto niyang mamuhay mag-isa, maghahanap ng trabaho, at makapag-ipon para sa kanyag pag-aaral. Ganoon na mag-isip si Marco. Parang hindi na bata.
Binuksan ni Marco ang bulsa ng kanyang backpack at tinignan ang lumang relo na walang bracelet na ibinigay sa kanya ni Mang Cesar… ika-siyam na ng gabi. Tapos na ang mga madreng magdasal at kung may sumilip sa kaniyang kuwarto ay baka alam na nilang wala na siya doon. Kaya’t binilisan pa niya ang lakad.
Medyo madawag ang lugar na pinasukan ni Marco sa kakahuyan, matataas ang mga damong cogon. Ramdam niya ang talim ng mga damong tumatama sa kanyang braso. Mabuti na lang at nakapantalon at sapatos siya kaya’t ligtas ang kanyang mga hita’t paa. Kalaunan ay narating niya ang isang parang hawang bahagi ng kakahuyang iyon. Mukhang talagang ginawang daaanan ang bahaging iyon.
Matapos ang halos isang oras ay nakatanaw si Marco ng isang waiting shed. Narating na niya sa wakas ang high way. Namahinga siya sandali sa wating shed. Umaasa siyang may dadaang sasakyan. Paparahin niya ang kahit anong sasakyan na unang dadaan papuntang bayan. Makikisakay siya. Iyon ang kanyang balak.
Nagpatuloy siyang maglakad habang nag-aantabay ng dadaang sasakyan. Medyo nakakararamdam na siya ng uhaw at gutom.
Mahaba-haba na rin ang kanyang nalalakad ngunit kahit naka-bisikleta man lang ay walang dumadaan. Masakit na ang kanyang paa. Tantya niya’y may nagpaltos na siyang mga daliri sa paa.
Maya-maya pa’y nakatanaw siya ng mga ilaw. Galing iyon sa mga barong-barong sa gilid ng kalsada. Ito marahil ang sinabi sa kanya noon ng mga madre na mga iskwater. Binilisan niya ang paglalakad.
Habang papalapit siya sa mga kabahayan ay nakarinig siya ng nagkakantahan at nagtatawanan. May nasalubong siyang mga bata. Nagtataka siya kung bakit gabi na’y nasa daan pa ang mga ito. Sa Kumbento’y kapag datal na ang dilim ay hindi na siya pinalalabas ng mga madre mula sa kanyang kwarto.
Namukhaan niya ang ilan sa mga bata. Sila iyong mga minsa’y naliligaw sa harapan ng kumbento, naglalaro habang namumulot ng mga basura. Sila ang sinasabi ng mga madre na mga batang salbahe. Hindi niya maintindihan kung bakit sinabi iyon ng mga madre samantalang namumulot lang naman sila ng mga basura.
May nadaanan siyang mga aleng nagsusugal sa gilid ng kalsada malapit sa poste ng kuryete na may ilaw. Lumapit siya. Nagulat si Marco sa mga kasuotan ng mga ale. May naka-shorts na sobrang ikli. May nakasando na kitang-kita ang strap ng suot na bra. Halos nakaluwa na ang dede. Palibahasa ay nasanay siya sa mga madre na laging balot ang pangangatawan.
Isa sa mga ale ay nakataas pa ang paa habang nakaupo at litaw na litaw ang makinis nito’t mabilog na hita.
“Hoy bata, sinisilipan mo ba ako?” ang paninita ng isang ale.
Sumagot si Marco habang nagkakamot ng ulo, “Naku hindi po! Sorry po!…ah…manonood lang po sana ako.”
“Hindi puwede, umalis ka, bawal dito ang bata. Hala…allissss.”
Dali-daling umalis si Marco. Itinuloy niya ang paglalakad. Maya-maya pa’y nakita na niya ang pinanggagalingan ng kantaha’t tawanang nadinig niya mula sa malayo… mga mamang nagiinuman at nagka-karaoke. Tumigil si Marco sandali. Noon lamang siya nakakita ng tunay na karaoke. Dati ay puro litrato lang nito ang ipinapakita ng kanyang guro sa homeschooling.
Nanlaki ang mga mata ng bata nang patugtugin ang sumunod na kanta. Ang mga video ng kanta ay nagpapakita ng mga hubo’t hubad na babae. Kanina’y hita lamang ng ale ang nakita niya ngayo’y buong katawan ng isang babae. Noon lamang siya nakakita ng ganun. Meron siyang naramdaman na hindi niya naiintindihan kung ano sa kanyang puson. Napansin siya ng isang manginginom.
“Bata, baka lumuwa mata mo niyan.”
Nagtawanan ang mga manginginom.
“Ke liit-liit mo pa eh malibog ka na.” wika ng isa.
Hindi naiitindihan ni Marco ang salitang libog. Noon lamang niya narinig iyon.
“O halika tagay ka.”
Maging ang salitang tagay ay hindi niya alam. Noon din lamang niya narinig ang salitang iyon. Basta inabot niya ang baso na may lamang beer dahil nauuhaw na din siya. Inakala niyang softdrinks ito. Uminom ng kaunti. Nang malasahan mapait ay dagling idinura.
“Pweeh! Ang pait.” Ang sigaw ni Marco.
Nagtawanan nanaman ang mga mama. Ibinalik ni Marco ang baso sa nag-abot sa kanya. Pagkatapos eh dali-daling lumayo.
Nakarating sa isang tindahan ang bata. Nagugutom na talaga siya. Inilabas ang dalang pitaka. Nagpasyang bumili ng makakakain.
“Ale… coke nga po at skyflakes!”
Matapos makuha ang binili ay naupo sa lilim ng isang puno si Marco sa may ‘di kalayuan sa tindahan. Doon ay namahinga habang nagmemerienda. Tinignan din ni Marco ang kanyang relo. Halos mag aalas-onse na noon.
Magpapatuloy na sana ng paglalakad si Marco nang mapansin niyang lumalapit ang mga batang kanina lamang ay kanyang nasalubong. Pinalibutan siya ng mga ito. Nang bilangin niya’y pito sila. Isa sa kanila’y babae. Ito ang umagaw sa kanyang softdrinks . Isa sa kanila’y kinuha naman ang kanyang biscuit.
“Sino ka ha? Bakit ke bago-bago mo dito eh ke yabang mong umasta.” Wika ng isa.
“Wala naman akong gi…” Hindi pa man natatapos ni Marco ang sasabihi eh may sumampal sa kanya.
Nagsimula ng kabahan si Marco. Susubukan sana niyang tumakbo ngunit nakaharang ang mga bata sa harapan niya. Hinawakan ng dalawa sa mga nakapaligid sa kanya ang magkabilaan niyang kamay at puwersahan siyang itinayo.. Tinakpan naman ng isa ang kanyang bibig. Wala siyang magawa. Dinukot ng pinakamalaki sa kanila ang pitaka mula sa kanyang bulsa.
Matapos makuha ang kanyang pitaka ay sinuntok naman siya sa tiyan ng isa sa kanila… dalawang beses. May bumatok pa sa kanya at sumipa. Ang mga hita niya ang tinamaaan ng sipa.
Binitawan siya ng mga humahawak sa kanya. Napaluhod at naiyak sa sakit si Marco. Halos mawalan siya ng malay.
Nagtatakbong palayo ang mga bata habang namimilipit pa si Marco sa sakit mula sa kanilang mga suntok at sipa. Walang siyang magawa kundi pagmasdan ang mga ito habang isa-isang nangawala sa madilim na bahagi ng mga kabahayan. Tumayo siya upang habulin sana ang mga bata ngunit hindi niya maihakbang halos ang kanyang mga paa, masakit pa ang kanyang mga hitang nasipa. Nagsisisigaw siya’t humihingi ng tulong. Sinabi niyang may bumugbog sa kanya’t kinuha ang kanyang pitaka. Paulit-ulit iyon. Pero walang pumansin sa kanya. Maging ang may-ari ng tindahang binilhan niya ng meryenda ay dinedma lamang siya.
Walang tumulong sa kanya. Wala na ang mga bata. Sinaktan na siya’y tinangay pa ang kanyang pitaka. Nanumbalik sa kanyang ala-ala ang mga sinabi ng isang madre tungkol sa kanila noon. Totoo nga, mga salbahe nga sila.
Naupong muli si Marco. Hindi na niya alintana ang sakit sa mga suntok at sipang inabot. Ang iniisip niya ay ang kinuha sa kanyang pitaka.
Marami-rami ang lamang pera ang pitaka ni Marco. Higit-kumulang limang libo. Matagal niyang inipon iyon mula sa mga perang ibinibigay sa kanya ng mga madre nag-aalaga sa kanya at ng mga paring dumadalaw sa kumbento. Nangako siya sa sarili na uunti-untiin lamang na gastusin ang baon niyang pera hanggang makahanap siya ng trabaho sa kanyang pupuntahan.
Hindi na siya nakakatiyak kung ano ang mangyayari sa kanya ngayong wala na siyang pera. Pero wika niya sa sarili’y “Bahala na!” Ipagpapatuloy niya ang kanyang mga balak. Kasubuan na. Ipinangakong kahit ano ang mangyari ay hindi na siya babalik sa kumbento.
Mangiyak-ngiyak man sa magkahalong sakit ng katawan at sama ng loob ay nagpatuloy sa paglalakad si Marco. Nagpasalamat na lamang siya at hindi na pinaginteresan ang kanyang backpack.
Malayo-layo na rin siya sa mga bahay ng mga iskwater. Wala na siyang nadadaanang poste na may ilaw pero dahil may buwan ay maliwanag pa rin ang daan. Nakakaramdam na ulit siya ng pagod at nagtataka siya kung bakit naman wala pa ring dumaraang sasakyan hanggang sa oras na iyon.
Habang binabagtas ni Marco ang isang kurbandang bahagi ng kalsada ay bigla siyang nakarining ng putok ng baril. Kasunod niyon ay ang pasigaw na pagmamakaawa ng isang lalaki. Sa halip na matakot at tumakbong palayo ay binilisan ng bata ang paglalakad at pilit hinanap ang pinanggalingan ng putok.
Nakarating siya sa isang bakanteng lote malapit sa gilid ng kalsada. Napapaligiran ito ng mga puno ng acacia. Doo’y nakakita siya ng mga pulis. Binilang niya…tatlo sila. Isa sa kanila’y may hawak na parang samurai at ang iba’y mga baril. May mamang nakabulagta at may 2 pang lalaking nakaluhod at mukhang nakatali ang mga kamay at may piring ang mga mata. Maliwanag ang lugar dahil bukas ang mga headlight ng dalawang patrol ng pulis. Nasa harapan ng mga sasakyan ang mga mamang walang hinto ng paghingi ng tawad. Nakapanood na siya ng ganoong eksena sa isang palabas sa TV minsan.
Maingat siyang nagtago sa likod ng isang puno para hindi mapansin ng mga pulis. Mula sa kanyang puwesto ay dinig na dinig niya ang sagutan ng mga pulis at ng mga mamang nakaluhod.
“Sir maawa na po kayo sa amin. Huwag po ninyo kaming patayin. May mga pamilya po kami.”
“Ganun, paano naman ang pamilya ng mga nasira ang buhay dahil sa drogang ibinebenta ninyo.”
“Pangako po, hindi na kami gagamit at magtutulak ng droga. Magbabagong-buhay na po kami.”
Nilapitan ng pulis na may hawak na patalim ang isa sa mga mama.
“Nadinig ko na ‘yan eh. Lumang tugtugin na ’yan.”
Kitang-kita ni Marco kung papaanong dahan-dahang sinugatan ng pulis ang mama sa pisngi. Nakita ng bata ang dugong umaagos sa mukha nito. Natakot siyang bigla, nanginig. Noon lamang siya nakakita ng ganun. Nang akmang pipingasin ng pulis ang tenga ng mama ay hindi na nakayanang tignan ni Marco. Pumikit ito at nagusmiksik sa likod ng punong pinagtataguan. Sising-sisi kung bakit siya nagpunta doon. Naala-ala niya ang ginawa sa kanya ng mga bata kanina lamang. Paano kung nagkataong palang may patalim din ang mga ito. Parang nagsisimula na niyang pagsisihan kung bakit umakyat siya sa pader at umalis ng kumbento.
Nang marinig niyang humiyaw sa sakit ang piningasan ng tenga ay tuluyang na siyang nanginig. Habang patuloy ang pagmamakaawa ng mga hinuli ng pulis ay tumutulo na ang mga luha ni Marco. Matinding takot ang kanyang nararamdaman.
Hindi malaman ni Marco kung ano ang gagawin. Gusto na niyang tumakbo paalis sa lugar na iyon pero natatakot siyang makita ng mga pulis at baka siya ay barilin. Maya-maya pa’y dalawang putok ang magkasunod na umalingawngaw. Sinundan iyon ng pagkalabog ng bumagsak sa lupa ang katawan ng mga mamang binaril.
Hindi na kinaya ni Marco. Masyado na siyang natakot sa mga nangyari.
“Tama na, maawa kayo.” Paulit-ulit niyang sinasabi iyon habang siya’y umiiyak at nakasiksik sa ilalim ng puno.
Nahimasmasan ang bata nang mapansin na nakatapat na sa pinagtaguan niyang puno ang ilaw ng isa sa mga sasakyan ng pulis. Siya naman ang pinaligiran ng mga ito. Sa unang pagkakataon ay natutukan siya ng baril. Hindi na malaman ni Marco ang gagawin. Nangangatal ito sa takot at habang umiiyak at sa garalagal na boses ay nagmakaawa siya na huwag patayin. Paulit-ulit na sinasabing wala siyang kasalanan.
Tinawanan lamang siya ng mga pulis. Takang-taka siya. Natahimik. Nakita niyang ibinaba ng mga ito ang kanilang mga baril.
“Taga-saan ka bata? Ano ba ginagawa mo dito? Dis-oras na nang gabi ah.” Tanong ng isang pulis.
Hindi siya sumagot agad. Hindi niya puwedeng sabihing sa kumbento siya nakatira dahil baka ibalik siya doon.
Tumuro siya sa kinaroroonan ng mga iskwater at sinabing, “Doon po ako nakatira. Ano po kasi… nawawala po kasi iyong aso namin kaya hinahanap ko.”
Mukhang naniwala ang mga pulis at mukhang hindi naman siya sasaktan ng mga ito. Marahil naawa dahil siya ay isang musmos pa lamang. Ngunit nanginginig pa rin siya.
“Sige-sige hanapin mo ng makauwi ka na.” Sabi ng isang pulis. “Hoy bata siguraduhin mong wala kang pagsasabihan kahit sino sa mga nakita mo ngayon ha dahil kung may makakaalam na mga pulis ang pumatay sa mga mamang iyan ay hahanapin ka namin. Nakita namin ang mukha. Madali ka lamang namin na mahahanap.”
“Hindi po, hindi po. Wala po akong pagsasabihan. Tatahimik po ako.”
Pinaalis na siya ngunit ilang hakbang pa lamang ay sinabihan siya ng isa na huminto. Nadagdagan ang kaba sa dibdib ni Marco.
“Mag-ingat ka nga pala, sa kabilang bayan ay may mga nawawalang bata. Dinudukot daw.” Babala ng isang pulis.
“Opo. Salamat po.”
Reunion (6)
(Last of 6 parts)
Alam ng asawa ko na magkikita-kita kaming magkakaybigan. Nagluto daw siya ng hapunan. Yayain ko daw ang tropa na doon kumain.
“Aba’y ayos na ayos iyan.” Ang wika ni Jay nang sabihin kong nag-iimbinta si misis na doon kami maghapunan sa bahay. “Para na rin ma-meet namin ang iyong pamilya.”
“Okay.” Ang sabi ko. “Oh dito na lang tayo sa jeep ko sumakay ha. Mukhang delikado para sa inyo Jay… Chris ang mag-drive. Ihahatid ko na lang kayo dito pabalik mamaya. Malapit lang naman itong lugar na ito sa amin.”
Pumayag ang dalawa. Si Mario naman, dahil mukhang hindi nalasing, eh hinayaan kong dalhin niya ang kanyang sasakyan. Para na rin daw hindi na ako maabalang ihatid sila pabalik doon pagkatapos naming kumain. Nang isauli ko ang case ng beer sa tindahan ay inihabilin ko sa may-ari ang sasakyan nina Chris at Jay. Kaylangan lang daw na balikan nila ang mga iyon bago maghating-gabi bago sila magsasara.
At binagtas namin ang daan papunta sa aking bahay. Nakabuntot sa amin si Mario. Sina Chris at Jay ay mukhang naidlip habang kami’y bumibihaye. Wala pang 20 minutes ay nakarating kami sa bahay.
Bukas na ang aming gate nang dumating kami. Nagsibaba kami ni Jay at Chris ng jeep at hinintay namin si Mario maka-park ng maayos bago kami pumasok sa aming bakuran.
“Mon, may van ka pala ah.” Ang wika ni Chirs.
“Kay misis yan, gamit niya sa negosyo.”
“Aba ‘tol, maganda pala ang bahay mo ha.” Ani Jay.
“Oo nga, up-and-down. At malawak ang bakuran mo ah. Akala ko naman eh heto pa rin iyong lumang bahay na pinupuntahan namin noong nasa high school pa tayo.” Dugtong ni Mario.
“Naku, simpleng bahay lang iyan. Pinabaklas ko iyong lumang bahay namin noon tapos kapag maganda ang ani ng palay at gulay namin eh unti-unti naming pinapagawa ni misis.”
Bumukas ang pintuan ng aming bahay.
“Tuloy po kayo.”
Si Maxene ang nagbukas ng pinto. Nagmano siya’t humalik sa aking pisngi.
“Mga ‘tol… si Maxene. Bunso naming anak.”
Nagmano sa kanilang tatlo ang aking anak.
“May dalaga ka palang anak ‘tol.”
“Oo, grade 12 na ‘yan. Next year magka-college na. Nasaan ang mama mo hija?”
“Nandoon po sila ni kuya Marco sa kubo sa likod. Inihahanda po iyong pagkain.”
“Tara mga ‘tol. Diretso tayo sa likod.”
“Ang ganda naman ng interior ng bahay mo Mon.” Wika ni Chris.
“Kapatid ko ang nagdisenyo nito. Graduate siya ng Fine Arts.”
“At saka Mon.” Ang bulong sa akin ni Mario. ‘Kumpleto kayo sa gamit ha.”
“Misis ko nagpundar ng mga iyan ‘tol. Maganda kasi kita ng maliit niyang grocery sa palengke.”
“May desktop computer ka pala dito Mon. O… may laptop pa dito at isang tablet. Bakit ‘di mo pag-aralang gamitin ang mga ito?” Ani Chris.
“Mga anak ko at si misis ang gumagamit ng mga niyan… hindi ako makasingit.”
Nang makarating kami sa kubo sa likuran ng bahay namin ay nakahanda na ang pagkain. Lubog na araw noon at medyo dumidilim na kaya bukas na ang ilaw.
“Wow. Birthday mo ba Mon. Ang daming pagkain nito ah… adobong baboy at manok, pritong bangus… itlog na maalat… chop suey…” Ani Jay.
“Naku misis, pasensiya na sa abala.” Ang Sabi ni Mario
“Hindi naman po. Huwag ninyong alalahanin iyon.” Ang sagot ng aking kabiyak.
“Ah, siyanga nga pala mga ‘tol. My one and only… Eliza.”
Humalik sa pisngi ko ang aking asawa at nagmano naman sa akin at sa mga kaybigan ko aking anak na si Marco.
“Ang ganda pala ng misis mo ‘tol.” Ang sabi ni Mario.
“Oo nga.” Ang halos sabay na pag-sang ayon nina Chris at Jay.
“Hindi naman po. Naku Mon… katulad mo palang bolero itong mga kaybigan mo.” Wika ng aking kabiyak.”
“Ma… ang mayayaman at sikat kong mga kaklase… si Jay, si Chris, at si Mario.”
“Mayaman… baka mayabang kamo…” Ani Jay.
“Siya nga pala ang panganay kong anak… si Marco. Gagraduate na siya next year.”
“Anong course ang kinukuha mo Marco?” Ang tanong ni Chris.
“Chemical Engineering po.”
“Mon, pag-graduate nitong si Marco eh kontakin mo ako. Kayang-kaya kong ipasok ito ng trabaho sa Saudi.”
“Ay sige po… sana nga po.” Ang bulalas ni Marco.
Bago kami nagsimulang kumain ay naganyaya ang aking kabiyak na kami muna ay manalangin at magpasalamat sa Panginoon. Mukhang nasorpresa ang mga kaybigan ko. Para silang atubiling nag-antanda bago magdasal.
Ganoon ang asawa ko, iminulat sa akin at sa aming mga anak ang pagdarasal… ang pananalig sa Maykapal. Kaming mag-anak ay nagsisimba tuwing Linggo.
Matapos ang dasal ay naghain ng kanin si Maxene. May katahimikang dumatal sa kubo matapos ang panalanging iyon. Napansin kong halinhinang tinititigan ng mga kaybigan ko ang aking mag-anak.
“Hayan… may dumaang anghel.” Ang wika ko upang basagin ang katahimikang iyon.
“Okay, dahil ako ang pinakamahiyain sa grupo, eh ako na ang unang sasandok ng ulam.” Wika ni Chris.
“Misis… mga bata… sumabay na po kayo sa amin.” Ang paanyaya ni Jay.
“Sige po… mamaya na po kami.” ang halos magkasabay na tugon ng dalawa kong anak.
Naupo sa tabi ko ang aking maybahay at sa likuran namin ang aming dalawang anak. Habang ako’y kumakain eh masuyong hinahagod ni Maxene ang aking likuran.
“Tatay, hindi po ba sumasakit ang likod ninyo.” Ang tanong ni Maxene.
“Hindi naman hija. Okay lang ako.”
Nakita ko kung paano tumitig sa aming mag-anak ang tatlo habang sila’y kumakain. Hindi ko alam kung ano ang kanilang iniisip pero nababanaag ko sa mga ngiting matipid na namumutawi sa kanilang labi at sa banayad nilang pagtango na parang nasisiyahan sila sa kanilang nakikita. Ganoon ang reaksyon ng mga guro ko noon kapag may tanong sila at tama ang sagot na ibinibigay ko.
Natapos ang aming hapunan. Tulong-tulong sa pagliligpit ang aking mag-anak. Nagsipasok sila sa loob ng bahay. Iniwan kami ng mga kaybigan ko sa kubo.
“Maxene, pakitimpla mo nga ang mga tito mo ng kape… sa akin eh green tea.”
Tahimik ang mga kaybigan ko matapos ang aming kainan. Kahit nang nagkakape na sila eh ganoon pa rin. Hindi ko alam kung bakit. Marahil epekto ng mga ininom namin. O kaya ay pagod na sila. Halos anim na oras na kasi kaming magkakasama. Dumating sa puntong parang sabay-sabay silang tumitig sa akin.
“O… mga ‘tol. Bakit? May uling ba ako sa mukha?” Ang tanong ko.
Nangiti si Jay. “I am so happy for you.” Ang sabi niya.
“O bakit naman?”
“Basta, ‘tol. Just keep it up.”
Naiintindihan ko ang ibig sabihin ni Jay.
“Nasimplehan mo kami Mon ah. Maganda pala bahay mo… at may maganda ka palang sasakyan” Ani Chris.
“Naku, masuwerte lang ako at masinop si misis. Magaling mag-budget kaya nakaipon kami para sa unti-unting pagpapagawa ng bahay.”
“Ganyan naman si Mon mula noon. Hindi pala-kuwento. Laging nakikinig lang iyan sa mga sinasabi natin.” Wika ni Mario.
“Bakit kasi ang mga babaeng nakikilala ko eh puro reject. Sa kama lang magaling. May kapatid bang babae ang misis mo ‘tol? Ipakilala mo nga ako.”
“Naku Chris. Meron… pero ayaw ko silang mapariwara ang buhay.”
“Grabe ka naman ‘tol.”
“Gusto kong mainggit sa iyo Mon.” Ani Mario. “Siguro kung hindi ako nag-abroad eh buo pa pamilya ko ngayon.”
“Eh hindi ka yumaman ng ganyan kung dito ka lang nagtrabaho sa Pilipinas.”
Panandalian nanaman kaming natahimik.
“Chris, ano ba ang naging kapalit ng pagyaman ko? Ano ang silbi ng pera ko?”
Tinignan ko si Chris. Mukhang biglang naging seryoso.
“Aywan ko, hindi ko rin alam. Ayaw kong mag-isip.” Ang sagot ni Chris.
“Tama nga Mario ano. Ano nga ba talaga ang tunay na halaga ng pera? Ano ang halaga ng mga natapos ko, ng mataas na posisyon ko… kung ganito namang parang may taning na ang buhay ko. Ano nga ba talaga ang mahalaga?”
“Hay naku Jay. Masasamang damo tayo. Gagaling ka. Mabubuhay tayo nga matagal. Basta sa ating apat eh bawal ang mamatay.”
Muling tumahimik ang kubo matapos sabihin iyon ni Chris. Akong muli ang bumasag sa katahimikang iyon.
“Teka… teka… tama na ang seryosong usapan. Ang mahalaga mga ‘tol ay buhay pa tayo. May pagkakataon tayong ayusin ang dapat ayusin. Habang buhay tayo ay puwede nating pagsikapang matupad ang mga pangarap natin at puwede tayong mangarap ng panibago.”
Tumango-tango si Jay habang si Chris naman eh yumuko.
Lumabas ng kubo si Mario. Lumanghap ng hangin.
“Mon… ihanap mo nga ako ng ibinebentang lupa dito sa malapit sa iyo.” Ani Mario. “Parang iba ang nararamdaman ko ng makita ko itong lugar mo. Parang lumuwag ang dibdib ko. Hindi ko alam kung bakit.”
“Sige ‘tol. Sa pagkakaalam ko nga eh may ilang magsasaka na gustong magbenta na lupa nila sa may di kalayuan dito.”
“Okay, gusto kong magkaroon ng farm. Sana matulungan mo akong i-develop ito kapag nagkataon.”
“Bakit naman hindi.” Ang sagot ko.
Nang maubos na ang kanilang kape ay nagpaalam na ang mga kaybigan ko. Nagkasundo kaming sa susunod na uwi ni Mario ay magkikita-kita kaming muli. Titiyakin daw ni Jay na buhay pa siya sa muling pagbabalik ni Mario. Nangako naman si Chris na ipapakilala niya sa amin ang babaeng pakakasalan niya.
Mula sa aming terrace ay pinagmamasdan ko ang aking mga kaybigan habang sumasakay sila sa kotse ni Mario. Nakatapat sila sa poste ng ilaw kaya maliwanag. Nakita kong naglabas ng sigarilyo si Jay. Subalit sa halip na ito ay sindihan, ang sigarilyo, pati na ang lighter, ay kanyang itinapon.
– W A K A S –
“BILBILingly Yours”
Pilit pumupulupot sa aking baywang
Habang buhay yata akong didikitan
Kahit anong gawin ayaw akong iwan
O BILBIL pakiusap ako’y tantanan
BILBIL MO:
Di nga ba’t tayong dalawa’y nagsumpaanNa magpakaylanman ay walang iwanan
Sa kabilang buhay man ika’y susundan
Akong BILBIL mo’y h’wag nang ipagtabuyan
ISANG PAGTANGGAP:
Mahirap man ay dapat ko nang amininMasakit man ay dapat ko nang tangapin
Sinikap ko ngunit ano man ang gawin
Ikaw oh BILBIL ‘di na kayang tanggalin
ISANG PANGAKO:
BILBIL pangako ko’y iyong panghawakan
Tanggap kita’t ‘di na ipagtatabuyan
Nangangakong kita’y pangangalagaan
Katakawang taglay ko’y ‘di na pipigilan
TUGON NG BILBIL MO:
Pangako mong iyan ‘di ko lilimutin
Si DIET sana ay h’wag mo nang isipin
Kung tawagin kang CHUBBY iyong dedmahin
Ipagmalaking ikaw ay tabatsingtsing
Masaya Ka Na
(Inspired by Ed Sheeran’s “Happier”)
Dati nating tagpua’y aking pinuntahan
Nakitang kamay mo’y mahigpit n’yang tangan
Kamakailan lamang nang ako’y iwanan
Kagyat kapalit ko’y iyong natagpuan
Mula sa malayo kayo’y pinagmasdan
Tila kay saya ninyong nagkukwentuhan
Nais mo bang aking tanggapin na lamang
Na kay bilis mong ako’y kinalimutan
Nagbubulungan kayo’t nagtatawanan
Puso’y hinagupit ng panghihinayang
Kasiyahan ninyong walang mapagsidlan
Animo’y krus ng kalbaryong aking pinasan
Kamay ko’y binitawa’t ika’y umalis
Dahil damdamin mo’y nasaktan ng labis
Ngunit umaasang iyong malilirip
Pagmamahal ko’y walang makahihigit
Masaya ka na ngang iba ang kapiling
Nakakalungkot ma’y aking tatanggapin
Nasasaktan ma’y akin ding aaminin
Nahihirapan akong ika’y limutin
Saan man magpunta’t ano man ang gawin
Ala-ala mo’y ayaw akong palayain
Anino itong nakabuntot sa akin
Aking naaaninag kahit pa madilim
Masaya ka na… paano naman ako
Kaligayahan ko’y nanggagaling sa ‘yo
Nasa bisig mo ang aking paraiso
Kung wala ka ay ‘di iinog ang mundo
Kung ang sayang iya’y panandalian lang
Kung sa bandang huli ika’y masasaktan
Huwag magatubiling ako’y balikan
Puso ko’y katukin kita’y pagbubuksan
M.A.D. LIGAYA
M.A.D. L I G A Y A 